Πατριωτισμός και ανοιχτή οικονομία

(Καθημερινή 14/05/2017)

Μπορείς να είσαι πατριώτης και ταυτόχρονα να υποστηρίζεις την ανοιχτή οικονομία; Στη Γαλλία ο Μακρόν απαντά «ναι», ενώ η Λεπέν και ο Μελανσόν «όχι». Μαζί τους, «όχι» απαντούν ο Τραμπ και ο Γκρίλο. Γι’ αυτούς, το ελεύθερο διεθνές εμπόριο, η κίνηση κεφαλαίων και οι οικονομικοί μετανάστες απειλούν την εργασία και τα εισοδήματα των πιο πολλών συμπολιτών τους. Πατριωτισμός σημαίνει να νοιάζεσαι για τους συμπατριώτες, και αυτό σημαίνει να σηκώσεις τείχη προστασίας.

Εχει μια λογική αυτή η άποψη, την εξής: δεν υπάρχει υπερεθνική πολιτική εξουσία που να μπορεί να εποπτεύει και να ρυθμίζει τις διεθνείς αγορές, όπως μπορεί να κάνει η κρατική εξουσία μέσα στα εθνικά σύνορα. Αν οι ελεύθερες αγορές δημιουργούν ανισότητα, φτώχεια ή ανασφάλεια, μπορούν να υπάρξουν αντισταθμιστικές πολιτικές μέσα στη χώρα, αλλά όχι μεταξύ χωρών. Γι’ αυτό, η κοινωνική συνοχή απαιτεί κλειστά σύνορα. Continue reading

Η ανεργία του μέλλοντος

(Καθημερινή 16/04//2017)

Σ​​κεφτείτε τρεις διαφορετικές περιπτώσεις ανθρώπων που χάνουν τη δουλειά τους. Τον οικοδόμο, που μένει άνεργος επειδή κανένας σήμερα δεν ξεκινά να χτίσει σπίτια. Τον επιπλοποιό, που οι πρώην πελάτες αγοράζουν τώρα καρέκλες από το ΙΚΕΑ. Και τον υπάλληλο στο πρακτορείο ταξιδιών, που απολύθηκε επειδή οι περισσότεροι ταξιδιώτες αγοράζουν τα εισιτήρια στο Διαδίκτυο.

Στην πρώτη περίπτωση, αιτία είναι ότι μειώθηκε η ζήτηση για οικοδομές, επειδή κόπηκαν απότομα τα δάνεια προς την ελληνική οικονομία. Η ζήτηση θα ανακάμψει εάν και όταν αυξηθούν πάλι τα εγχώρια εισοδήματα, επειδή το κράτος «θα ρίξει χρήμα στην αγορά» (όπως παλιά) ή επειδή κάποιοι άλλοι κλάδοι της οικονομίας θα έχουν πρώτα μεγαλώσει πολύ. Ολος ο δημόσιος διάλογος για τη «λιτότητα» έχει εστιαστεί σε αυτού του είδους την ανεργία. Continue reading

“Τι Πιστεύουν Οι Έλληνες” Για Την Οικονομία Και Την Επιχειρηματικότητα

Παρουσίαση αποτελεσμάτων της Ερευνας της “διαΝΕΟσις”

Τέλος εποχής για το μικρό αφεντικό;

(Καθημερινή, 04/09/2016)

Η εποχή του «εγώ είμαι αφεντικό του εαυτού μου» έχει τελειώσει, είπε η βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ κ. Καφαντάρη πριν από λίγες μέρες. Το είπε σε μια τηλεοπτική συζήτηση, αφού ο πρόεδρος του Βιοτεχνικού Επιμελητηρίου Αθηνών είχε μιλήσει για τα μεγάλα φορολογικά και ασφαλιστικά βάρη που αντιμετωπίζουν οι μικροεπιχειρηματίες. Στο Διαδίκτυο πολλοί την κατέκριναν, ενώ άλλοι την υποστήριξαν, σημειώνοντας ότι στην Ελλάδα έχουμε υπερβολικά μεγάλο αριθμό αυτοαπασχολουμένων και μικροεργοδοτών.

Η κ. Καφαντάρη κάνει λάθος σχετικά με την εποχή. Σε διεθνές επίπεδο είναι πιο πολλές οι ευκαιρίες σήμερα για τις πολύ μικρές επιχειρήσεις από ό,τι ήσαν πριν από δέκα ή τριάντα χρόνια. Η τεχνολογία επιτρέπει σε όποιον νοικιάζει δωμάτια σε ένα νησί να βρει πελάτες σε όλον τον κόσμο. Στον βιοτέχνη που κατασκευάζει σανδάλια, το ίδιο. Στον προγραμματιστή να παίρνει έργα στην Αμερική από την Ελλάδα, και να γράφει τον κώδικα στο σπίτι του. Σε μικρές εταιρείες μηχανικών να συμμετέχουν στον σχεδιασμό του μετρό μιας μακρινής μητρόπολης. Ακόμα και ο αγρότης με τα λίγα στρέμματα μπορεί να έχει ψηλές αποδόσεις, αν επιλέξει κατάλληλη τεχνολογία για την καλλιέργεια και τη διανομή. Γενικά στον κόσμο δεν ισχύει η μακροχρόνια τάση της «συγκέντρωσης και συγκεντρωποίησης» του κεφαλαίου, που είχε προβλέψει ο Μαρξ. Το ειδικό βάρος των μικρών αυξομειώνεται και οι σχέσεις μικρών και μεγάλων μεταλλάσσονται διαρκώς. Στις μέρες μας, οι μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες πετυχαίνουν ακριβώς επειδή δίνουν τη δυνατότητα σε εκατομμύρια μικρές επιχειρήσεις να επιβιώνουν ικανοποιητικά. Continue reading

Αλλαξε ο συσχετισμός δυνάμεων στην κοινωνία;

(Καθημερινή 10.07.2016)

Το 2011 έγραψα ότι η κρίση δημιουργήθηκε επειδή κυριάρχησαν στην Ελλάδα τα επαγγέλματα των «μη εμπορεύσιμων» κλάδων, αυτών δηλαδή που απευθύνονται μόνο στην εσωτερική αγορά και δεν κινδυνεύουν από διεθνή ανταγωνισμό. Κατασκευαστές και τραπεζίτες, δικηγόροι και ιατροί, έμποροι και φαρμακοποιοί, υπάλληλοι υπουργείων και ΔΕΚΟ συγκρότησαν έναν συνασπισμό εξουσίας που απαιτούσε εγγυημένα περιθώρια κέρδους, μισθούς πέρα από την παραγωγικότητα, συντάξεις υψηλότερες από τις εισφορές, τεχνητή ζήτηση για άχρηστες υπηρεσίες.

Οι εμπορεύσιμες δραστηριότητες, δηλαδή βιομηχανία, γεωργία, τεχνολογία, δεν μπορούσαν να αναπτυχθούν σε τέτοιο περιβάλλον και συρρικνώθηκαν δραματικά. Ο τουρισμός και η ναυτιλία διατηρήθηκαν μόνο επειδή είχαν ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα ανεξάρτητα από το θεσμικό περιβάλλον της υπόλοιπης οικονομίας.

Αποτέλεσμα της κυριαρχίας αυτού του συνασπισμού ήταν να εξάγουμε ελάχιστα προϊόντα και να έχουμε έλλειμμα στο εμπορικό ισοζύγιο επί δεκαετίες. Η κρίση του 2010 εκδηλώθηκε όταν οι δανειστές από το εξωτερικό σταμάτησαν να χρηματοδοτούν το έλλειμμα. Continue reading

Πώς οδηγούμε τη διαπραγμάτευση σε φόρους

Ναυτεμπορική 20 Απρίλιου 2016

Στην Ελλάδα είναι, δυστυχώς, σε εξέλιξη πλέον μια σύγκρουση συμφερόντων ανάμεσα στον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα της οικονομίας συνομολογεί σε συνέντευξη στη «Ν» ο οικονομολόγος και συγγραφέας, εταίρος στο Openfund, Αρίστος Δοξιάδης, υπογραμμίζοντας ότι εδώ που βρισκόμαστε η ατμομηχανή της ανάπτυξης δεν μπορεί να είναι παρά οι εργοδότες και οι εργαζόμενοι στην πραγματική οικονομία.

Ο Αρίστος Δοξιάδης επισημαίνει την εντυπωσιακή αδυναμία του ελληνικού πολιτικού συστήματος να πείσει ότι εννοεί στα σοβαρά να βάλει μπρος την παραγωγή, γεγονός που περιορίζει τη συζήτηση με τους πιστωτές σε ένα και μοναδικό θέμα: «Τι φόρους θα βάλουμε». Εξηγεί γιατί το ελληνικό είναι «τρομερά άδικο» κοινωνικό κράτος, διαμηνύει ότι με τέτοιους φόρους «πυροβολούμε τα πόδια μας» και τονίζει ότι το κρατικό χρέος δεν επηρεάζει τις πραγματικές επενδύσεις. Οσο για τη στάση των θεσμών; «Νομίζω ότι έχουν εγκαταλείψει την προσπάθεια στην Ελλάδα». Continue reading

Πραγματιστές και παραμυθιασμένοι

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 21 Φεβρουαρίου 2016

Οι περισσότεροι Ελληνες έχουμε αντιφατική σχέση με την οικονομική πραγματικότητα. Για όσα θέματα έχουμε παραστάσεις από την άμεση εμπειρία μας είμαστε πραγματιστές και μπορούμε να κρίνουμε τι είναι καλό για εμάς και τους κοντινούς μας. Για όσα θέματα αφορούν σε θεσμούς και πρόσωπα μακριά από εμάς είμαστε έτοιμοι να δεχτούμε την όποια αφήγηση μάς πλασάρουν οι δημαγωγοί, αν αγγίξουν επιδέξια την ανασφάλεια ή τον εγωισμό μας. Φρόνιμοι στα μικρά και όχλος στα μεγάλα.

Αυτό σκεφτόμουν διαβάζοντας τα αποτελέσματα της έρευνας «Τι πιστεύουν οι Ελληνες;» του οργανισμού «διαΝΕΟσις». Από τα πολλά και ποικίλα ευρήματα που παρουσιάζονται αναλυτικά στον ιστότοπο dianeosis.org, διαλέγω μερικά που αφορούν στην οικονομική κρίση και στην οικονομική πολιτική.

Για τα αίτια της κρίσης, ένα πολύ μεγάλο ποσοστό συμφωνεί ότι ευθυνόμαστε «όλοι μας που συνηθίσαμε να δανειζόμαστε για να καταναλώνουμε περισσότερα απ’ όσα παράγουμε» (84%). Η συμφωνία είναι διαταξική (ανώτερη/ μεσαία τάξη: 89%, κατώτερη/μεσαία: 82%), διεπαγγελματική και διαγενεακή. Αυτό ξαφνιάζει αν σκεφτούμε πόσο είχε επικρατήσει στον δημόσιο λόγο η άποψη ότι η λιτότητα είναι επιλογή των δανειστών, ενώ θα μπορούσαμε υπό άλλες συνθήκες να την αποφύγουμε. Αυτή ήταν η υπόσχεση του ΣΥΡΙΖΑ και των ΑΝΕΛ στις εκλογές του Ιανουαρίου 2015, γι’ αυτό νίκησαν, και αυτό έλεγαν ακόμα τον Απρίλιο 2015, όταν έγινε η έρευνα. Continue reading

Ρυάκια στο τέλμα

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 29 Νοεμβρίου 2015.

Ο Στάθης Καλύβας πριν από δύο μήνες έγραφε εδώ ότι διακρίνει τρεις μεσοπρόθεσμες προοπτικές μετά τη δεύτερη εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ: Πρώτη, τον «ενάρετο» οικονομικό κύκλο, όπου μια αλυσίδα θετικών αλλαγών αλληλοτροφοδοτείται. Δεύτερη, την οικονομική κατάρρευση. Τρίτη, το «τέλμα» όπου επικρατεί γενική απογοήτευση, διαφθορά, και μια αργή παρακμή. Υπονόησε ότι το τέλμα είναι το πιο πιθανό σενάριο.

Σήμερα ζούμε μια αντιφατική συγκυρία που δεν είναι ούτε κύκλος ανόδου ούτε κατάρρευση. Είναι λοιπόν τέλμα ή κυοφορείται μία από τις άλλες εναλλακτικές;
Continue reading

Οι δύο ζωές της διαγραφής του χρέους

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 9 Αυγούστου 2015

Κ​​άθε μεγάλο πολιτικό αίτημα έχει δύο ζωές, την πρώτη όταν κάποιοι το διεκδικούν, και τη δεύτερη όταν κάποτε εφαρμοστεί. Ετσι είναι και με το αίτημα της σημερινής κυβέρνησης για μείωση του δημόσιου χρέους.

Είμαστε ακόμα στην πρώτη του ζωή, και έχει επηρεάσει ήδη την οικονομία μας περισσότερο ίσως από όσο θα την επηρεάσει, αν κάποτε πράγματι συμβεί.

Ηταν το το πιο εμβληματικό αίτημα του ΣΥΡΙΖΑ ως αξιωματική αντιπολίτευση και βασικός στόχος της διαπραγμάτευσης όπως τη σχεδίασε ο κ. Βαρουφάκης. Ηταν η νίκη που ήθελε να εμφανίσει στους ψηφοφόρους ο πρωθυπουργός στο πλαίσιο του τρίτου μνημονίου που αναγκαστικά θα υπέγραφε. Ηταν όμως και το μόνο μεγάλο θέμα όπου οι Ευρωπαίοι εταίροι μας ήταν ανυποχώρητοι, τουλάχιστο για το κοντινό μέλλον. Γι’ αυτό η κυβέρνηση αποφάσισε να τραβήξει το σχοινί μέχρι να κλείσουν οι τράπεζες, και να βρεθούμε ένα βήμα από το Grexit. Το αίτημα λοιπόν έχει ήδη κοστίσει δεκάδες δισεκατομμύρια στους Ελληνες και έχει κάνει ανυπολόγιστη ζημιά για το μέλλον. Αν κάποτε γίνει πράξη, τα οφέλη ίσως να μην αντισταθμίσουν τη ζημιά. Είναι λοιπόν τόσο σημαντικό να μειωθεί το χρέος, ώστε να θυσιαστούν για τον λόγο αυτό η στοιχειώδης κανονικότητα που είχαμε πέρυσι, η ρευστότητα της αγοράς, τα αποθεματικά δήμων και νοσοκομείων, η είσπραξη φόρων, οι τράπεζες, οι εισαγωγές και οι εξαγωγές; Και παράλληλα να υποβαθμιστούν άλλοι ενδεχόμενοι στόχοι της οικονομικής πολιτικής; Continue reading

Δεν ηττηθήκατε, σύντροφοι

Αναρτήθηκε στο protagon στις 3 Αυγ. 2015

«Ηττηθήκαμε», γράφουν οι διανοούμενοι και τα πολιτικά στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ, και ψάχνουν να βρουν πού έκαναν το λάθος στις διαπραγματεύσεις. Αναζητούν απαντήσεις στο συσχετισμό δυνάμεων, σε τεχνικές ανεπάρκειες, σε γεωπολιτικούς παράγοντες.

Δεν ηττηθήκατε όμως, σύντροφοι. Δεν είχατε ποτέ κάποιο δικό σας στόχο που αποτύχατε να υλοποιήσετε. Με δανεικές ιδέες πορευτήκατε, και αυτούς τους δανεικούς στόχους ούτε τους πιστέψατε ποτέ πραγματικά, ούτε καταλάβατε ότι συνοδεύονται από παράπλευρο κόστος, που δεν θα θέλατε ποτέ να αναλάβετε.

Δεν είναι μόνο δικό σας το πρόβλημα, στο ΣΥΡΙΖΑ της Ελλάδας. Είναι το πρόβλημα της ριζοσπαστικής Αριστεράς σε όλο τον αναπτυγμένο κόσμο. Δεν έχει δικό της στόχο για την οργάνωση της παραγωγής και της διανομής στη βάση της οικονομίας, αλλά ούτε για την οικονομική πολιτική του κράτους. Για αυτά τα θεμελιακά ζητήματα η Αριστερά έχει μόνο κριτική απέναντι στα υπάρχοντα συστήματα και μερικές πολύ γενικόλογες ιδέες για εναλλακτική οργάνωση. Δεν υπάρχει όμως πρακτική αριστερή πολιτική. Continue reading