Η ανασύνθεση της μεσαίας τάξης

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 17 Μαϊου 2015.

Στα επόμενα δύο-τρία χρόνια θα τεθούν οι βάσεις για τη νέα ελληνική οικονομία που θα διαμορφωθεί μετά την κρίση. Τα σενάρια είναι πολλά, αλλά είναι χρήσιμο να τα ταξινομήσουμε σε δύο βασικούς τύπους αναπτυξιακού μοντέλου. Ο κάθε τύπος αντιστοιχεί σε μια διαφορετική σύνθεση της μεσαίας τάξης.

Οι δύο τύποι έχουν ένα κοινό στοιχείο, που είναι αποτέλεσμα της κρίσης: δεν θα στηρίζονται σε όλο και υψηλότερο δανεισμό από το εξωτερικό, όπως συνέβαινε επί τρεις δεκαετίες έως το 2010. Και στους δύο τύπους, θα μπορούμε να εισάγουμε μόνο όσα προϊόντα μπορούμε να πληρώσουμε από τα έσοδα που μας φέρνουν οι εξαγωγές μας. Συμπληρωματικά μπορούμε να πληρώνουμε μερικές εισαγωγές από τα όσα ξένα κεφάλαια έρχονται για επενδύσεις σε επιχειρήσεις και ακίνητα. Και στους δύο τύπους, η κατανάλωση θα αυξάνεται μόνο στον βαθμό που αυξάνεται η εγχώρια παραγωγή. Είτε με ευρώ, είτε με δραχμή, είτε με μεγάλο κράτος, είτε με μικρό, είτε με πλεονασματικούς προϋπολογισμούς, είτε με ελλειμματικούς, το εξωτερικό ισοζύγιο θα πρέπει να είναι τουλάχιστον ισοσκελισμένο. Continue reading

Η νέα γεωγραφία της τεχνολογίας

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 19 Απριλίου 2014.

Πριν από λίγες μέρες ήρθε ένα συνεργείο να γυρίσει βίντεο στο γραφείο μας του Openfund. Ενας εικονολήπτης είδε ένα μικρό πλαστικό αντικείμενο που είχαμε «τυπώσει» σε έναν τρισδιάστατο εκτυπωτή στο ισόγειο του κτιρίου The Cube, όπου βρισκόμαστε. Μου είπε ότι κι αυτός χρησιμοποιεί τρισδιάστατο εκτυπωτή, γιατί προσπαθεί να λύσει ένα πρόβλημα της δουλειάς του. Σχεδιάζει μία ράγα που θα επιτρέπει στην κάμερα να ακολουθεί το αντικείμενό της καλύτερα από ό,τι μπορούν τα σημερινά συστήματα. Εχει ανάγκη από ένα εξάρτημα δικής του έμπνευσης, με ειδική γεωμετρία. Χρησιμοποίησε λοιπόν το σχετικό λογισμικό, και έχει παραγγείλει δείγματα από ένα εκτυπωτικό εργαστήριο. Αν τα καταφέρει, θα βελτιωθεί η εικονοληψία σε όλο τον κόσμο. Δεν μου είπε αν σκοπεύει να το εκμεταλλευτεί εμπορικά.


Στην Κομοτηνή ένας εφευρέτης σχεδιάζει ειδικούς αισθητήρες που θα ενσωματώνονται σε αθλητικά ρούχα, για να συλλέγουν πληροφορίες για τη μυϊκή δραστηριότητα. Χρειάζεται να δοκιμάσει πολλά διαφορετικά σχήματα για το κάλυμμα του αισθητήρα, που έχει μέγεθος περίπου όσο ένα νόμισμα πέντε λεπτών. Αγόρασε έναν τρισδιάστατο εκτυπωτή που κοστίζει περίπου χίλια ευρώ. Σχεδιάζει και τυπώνει στο σπίτι του, και δοκιμάζει τα σχέδια με συνεργάτες που τρέχουν σε διάδρομο σε κοντινό γυμναστήριο. Στη συνέχεια κάνει πιο εξαντλητικές δοκιμές σε ένα πανεπιστημιακό εργαστήριο στην ίδια πόλη. Αν πετύχει, τα ρούχα του θα είναι περιζήτητα από αθλητές παντού, και η εταιρεία του, που απασχολεί τεχνικούς στη Θράκη, θα είναι παγκόσμιος πρωτοπόρος στον τομέα της.
Continue reading

Πήγαν καλά οι εξαγωγές στην κρίση;

Πόσο καλά πήγαν οι εξαγωγές μέσα στην κρίση; Ακούμε αντιφατικά μηνύματα. Πρόσφατα σε μια εκδήλωση είπα οτι οι εξαγωγές της Ελλάδας αυξήθηκαν λίγο σε σχέση με τις άλλες προβληματικές οικονομίες της ευρωζώνης, και ένας συνομιλητής, σοβαρός άνθρωπος, μού αντέτεινε οτι αυξήθηκαν κατά 58%. Εγώ δεν είχα ξαναδεί αυτό τον αριθμό, και ξανακοίταξα τα στοιχεία.

Παραθέτω ένα slideshow με στοιχεία από ΕΛΣΤΑΤ και Eurostat που ξεκαθαρίζουν μερικά θέματα, και εγείρουν μερικά ερωτήματα. Continue reading

Αγορά Εργασίας: Υποθέσεις

Σε μια βιβλιοπαρουσίαση είχα γράψει:  «Το βιβλίο του Πλάτωνα Τήνιου [για το Ασφαλιστικό] γεφυρώνει αυτό το χάσμα. Ο Τήνιος έχει μελετήσει και τους θεσμούς και τους αριθμούς, και την μικροκλίμακα και την μακροεικόνα. Και έχει γράψει ένα έργο πολιτικής οικονομίας όπως αυτή πρέπει να είναι: εστιασμένη σε μια συγκεκριμένη κοινωνία, με τις ιδιαιτερότητές της, αλλά διαλέγοντας και αξιοποιώντας τα γενικά εργαλεία της οικονομικής  – και όχι μόνο –  επιστήμης. … Ποιός και πότε θα εκπονήσει αντίστοιχα έργα για την αγορά εργασίας, για τα οικονομικά των νοικοκυριών, και για τόσα άλλα;»

Μια φίλη πανεπιστημιακός μού είπε ότι για την αγορά εργασίας σχεδιάζεται ένας συλλογικός τόμος που φιλοδοξεί να απαντήσει σε αυτό το αίτημα. Με αφορμή αυτό, αναρωτήθηκα ποιά ζητήματα θα ήθελα να καλύπτει αυτή η ανάλυση. Καταγράφω μερικά.

1.            Επίσημες ρυθμίσεις και ανεπίσημες πρακτικές: σε ποιούς κλάδους και σε ποιά είδη επιχειρήσεων  εφαρμόζεται η ισχύουσα εργατική και ασφαλιστική νομοθεσία, και πού υπάρχουν οι μεγαλύτερες αποκλίσεις; Τι μορφή έχουν οι σημαντικές αποκλίσεις: Ωράρια εργασίας και αργίες; ‘Υπεργολαβίες’ που υποκρύπτουν εξαρτημένη εργασία (άρα ευκολότερη απόλυση); Χαμηλότερες αμοιβές; Ανασφάλιστοι;

Υπόθεση εργασίας: οι αποκλίσεις από τη νομοθεσία είναι μεγαλύτερες στους κλάδους που αντιμετωπίζουν διεθνή ανταγωνισμό και στις πιο μικρές/οικογενειακές επιχειρήσεις. Στις πρώτες οι αποκλίσεις έχουν να κάνουν περισσότερο με την ελαστικότητα ωραρίων και προσλήψεων/απολύσεων, στις δεύτερες με αμοιβές και ασφάλιση. Στον αγροτικό τομέα κυρίως το δεύτερο, με τους λαθρομετανάστες. Continue reading

Ποιός θα κάνει τις εξαγωγές;

(Δημοσιεύτηκε στο Βήμα 13/6/2010)
Ποιος θα κάνει τις εξαγωγές που χρειαζόμαστε για να μπει σε τροχιά ανάπτυξης η οικονομία; Ποιος θα υποκαταστήσει τις εισαγωγές στα είδη που μπορούμε να παράγουμε, ώστε να υπάρχουν χρήματα για να εισάγουμε τα υπόλοιπα; Οι επιχειρήσεις, είναι μια πρώτη απάντηση, αυτές που έχουν οργάνωση και τεχνογνωσία. Που έχουν διευθυντές πωλήσεων, τμήματα προσωπικού, τεχνικούς πληροφορικής, στελέχη με μάστερ από καλά πανεπιστήμια. Εχουμε τέτοιες επιχειρήσεις; Βεβαίως. Ποιες είναι; Οι τράπεζες, οι μεγάλες αλυσίδες λιανικής, η τηλεφωνία, οι μεγάλοι εργολάβοι του δημοσίου. Τι μπορούν να εξάγουν; Τίποτα. Γιατί είναι όλες στους λεγόμενους διεθνώς μη εμπορεύσιμους (non-tradable) κλάδους. Οι διεθνώς εμπορεύσιμοι κλάδοι είναι η γεωργία, η εξόρυξη, η βιομηχανία (αλλά όχι οι κατασκευές), ο τουρισμός, η ναυτιλία, διακίνηση και μεταφορές, τα πνευματικά προϊόντα, το λογισμικό. Μπορεί να είναι και η παιδεία, όταν έρχονται μαθητές και φοιτητές από έξω (ή όταν μένουν εδώ αυτοί θα έφευγαν έξω), η ιατρική όταν έρχονται ασθενείς, και οι υπηρεσίες που παρέχονται από απόσταση. Πόσες μεγάλες επιχειρήσεις έχουμε σε αυτούς τους κλάδους; Ελάχιστες. Στο σύνολο της οικονομίας, οι απασχολούμενοι σε επιχειρήσεις άνω των 250 εργαζομένων δεν ξεπερνούν το 9% του εργατικού δυναμικού- μαζί με τις ΔΕΚΟ και τις τράπεζες. Ούτε οι μισοί από αυτούς δεν είναι σε εμπορεύσιμες δραστηριότητες.

Φτάσαμε στην παράδοξη κατάσταση το εξωτερικό ισοζύγιο, άρα και η ανάπτυξη από εδώ και πέρα, να εξαρτάται από τους μικροεργοδότες και τους αυτοαπασχολούμενους. Continue reading

Εσωτερική Υποτίμηση

(Αναρτήθηκε στην αναΜόρφωση 11/05/2010 )

Η έξοδος από την Ευρωζώνη, αν συμβεί, δεν θα είναι επειδή δεν μπορούμε να αποπληρώσουμε το δημόσιο χρέος. Θα είναι επειδή δεν μπορούμε να πληρώσουμε για τα προϊόντα  που θέλουμε να εισάγουμε.  Ας μη ξεχνάμε οτι η Ελληνική οικονομία πάσχει από δύο κρίσεις: τη δημοσιονομική και της ανταγωνιστικότητας. Είναι αλληλένδετες, αλλά διακριτές.  Η δεύτερη εκφράζεται κυρίως μέσα από τα πολύ μεγάλα ελλείμματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών  (ή ‘εξωτερικό ισοζύγιο’)– δηλαδή στη διαφορά ανάμεσα στις εξαγωγές και  στις εισαγωγές προϊόντων και υπηρεσιών. Το έλλειμμα ήταν από 10% ως 14% του ΑΕΠ όλα τα τελευταία χρόνια πριν την κρίση – νομίζω με διαφορά το υψηλότερο στην ευρωζώνη.

Σήμερα όλοι ασχολούνται με τo δημοσιονομικό έλλειμμα. Να κοπούν οι μισθοί του δημοσίου; Να αυξηθούν οι φόροι;  Να μπούνε φυλακή οι φοροφυγάδες, οι μιζαδόροι, οι διεφθαρμένοι; Αύριο όμως θα πρέπει να ασχοληθούμε με το άλλο έλλειμμα. Continue reading