Οι παραμελημένοι θεσμοί

(Καθημερινή 22/01/2017)

Για να βγούμε από την κρίση, πρέπει να ξαναχτίσουμε τη δημόσια σφαίρα, όχι μόνο τις ιδιωτικές δουλειές. Δεν έχουμε χάσει μόνο εισοδήματα, έχουμε χάσει και την εμπιστοσύνη σε αυτά που συγκροτούν μια οργανωμένη κοινωνία. Ημασταν και πριν από το 2009 μια κοινωνία «χαμηλής εμπιστοσύνης», αλλά από τότε το κακό παράγινε. Αντί να συσπειρωθούμε για να βρούμε μια κοινή λύση στο κοινό μας πρόβλημα, διχαστήκαμε περισσότερο. Ακόμα χειρότερα, υποβαθμίσαμε τους λίγους εκείνους θεσμούς που υπηρετούν το δημόσιο συμφέρον και όχι τις πολιτικές παρατάξεις και τις πελατείες τους.

Η παθογένεια στη δημόσια σφαίρα συνοψίζεται σε δύο επιλογές: εισοδηματικές ενισχύσεις αντί για οργανωμένες υπηρεσίες και συνδιαλλαγή αντί για κανόνες. Οι επιλογές έρχονται από παλιά, και έφεραν την κρίση. Μετά έγιναν ακόμα πιο φανερές, και κρατούν την κοινωνία καθηλωμένη σε τέλμα καχυποψίας και απαισιοδοξίας. Continue reading

Τι σημαίνει «τάξη στο τηλεοπτικό τοπίο»;

(Καθημερινή 30/10/2016)

Τώρα που ακυρώθηκε η διαδικασία του νόμου Παππά, και πριν συγκροτηθεί το ΕΣΡ, είναι καλή στιγμή να σκεφτούμε τη ρύθμιση της τηλεοπτικής αγοράς από μηδενική βάση, αρχίζοντας από το βασικό ερώτημα:

Γιατί πρέπει να υπάρχει ρύθμιση, με τη μορφή του περιορισμένου αριθμού αδειών ή με τη μορφή του μίνιμουμ μεγέθους των επιχειρήσεων; Στο κάτω κάτω, κανένας δεν λέει να υπάρχει κάτι αντίστοιχο στις εφημερίδες, που είναι επίσης σημαντικές για τη λειτουργία της δημοκρατίας, ούτε και στα τρόφιμα, που είναι πολύ πιο βασικό αγαθό για την ανθρώπινη ζωή. Continue reading

Εκατό χιλιάδες άνθρωποι

(Καθημερινή, 02/10/2016)

Εκατό χιλιάδες άνθρωποι, το 2% του εργατικού δυναμικού της Ελλάδας, είναι αρκετοί για να αλλάξουν τη τροχιά της οικονομίας και της κοινωνίας. Είναι αυτοί που μπορούν να δημιουργήσουν νέες και πιο παραγωγικές επιχειρήσεις, να βελτιώσουν αυτές που υπάρχουν, να αλλάξουν το κλίμα στα πανεπιστήμια, να φέρουν καλές κοινωνικές υπηρεσίες πιο κοντά στους φτωχούς. Εκατό χιλιάδες μπορούν να ξαναβάλουν ένδεκα εκατομμύρια πολίτες στον χάρτη του ανεπτυγμένου κόσμου.

Δεν είναι νεοφιλελεύθερη ούτε ελιτίστικη η άποψη αυτή. Δεν πρόκειται για κεφαλαιοκράτες, ούτε αποκλειστικά για γόνους μεγαλοαστών. Μπορεί να είναι αγρότες, βιοτέχνες, σχεδιαστές, δάσκαλοι. Είναι όμως ηγέτες στην οικονομία της γνώσης, σε ομάδες παραγωγών, σε υπηρεσίες υγείας, είναι όσοι μπορούν να οργανώσουν την «ενδογενή ανάπτυξη» που επιδιώκει κι ένα τμήμα της Αριστεράς. Continue reading

Αλλαξε ο συσχετισμός δυνάμεων στην κοινωνία;

(Καθημερινή 10.07.2016)

Το 2011 έγραψα ότι η κρίση δημιουργήθηκε επειδή κυριάρχησαν στην Ελλάδα τα επαγγέλματα των «μη εμπορεύσιμων» κλάδων, αυτών δηλαδή που απευθύνονται μόνο στην εσωτερική αγορά και δεν κινδυνεύουν από διεθνή ανταγωνισμό. Κατασκευαστές και τραπεζίτες, δικηγόροι και ιατροί, έμποροι και φαρμακοποιοί, υπάλληλοι υπουργείων και ΔΕΚΟ συγκρότησαν έναν συνασπισμό εξουσίας που απαιτούσε εγγυημένα περιθώρια κέρδους, μισθούς πέρα από την παραγωγικότητα, συντάξεις υψηλότερες από τις εισφορές, τεχνητή ζήτηση για άχρηστες υπηρεσίες.

Οι εμπορεύσιμες δραστηριότητες, δηλαδή βιομηχανία, γεωργία, τεχνολογία, δεν μπορούσαν να αναπτυχθούν σε τέτοιο περιβάλλον και συρρικνώθηκαν δραματικά. Ο τουρισμός και η ναυτιλία διατηρήθηκαν μόνο επειδή είχαν ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα ανεξάρτητα από το θεσμικό περιβάλλον της υπόλοιπης οικονομίας.

Αποτέλεσμα της κυριαρχίας αυτού του συνασπισμού ήταν να εξάγουμε ελάχιστα προϊόντα και να έχουμε έλλειμμα στο εμπορικό ισοζύγιο επί δεκαετίες. Η κρίση του 2010 εκδηλώθηκε όταν οι δανειστές από το εξωτερικό σταμάτησαν να χρηματοδοτούν το έλλειμμα. Continue reading

Ανάπτυξη για την Ελλάδα: Δέκα συν ένα σημεία για την μετά-υφεσιακή εποχή

Γράψαμε αυτό το κείμενο με τον Καθηγητή Karl-Heinz Paqué γιατί πιστεύουμε οτι ο δημόσιος διάλογος για την κρίση και τα Μνημόνια πρέπει τώρα να εστιαστεί στα πρακτικά ζητήματα της ανάπτυξης, και να ξεφύγει από τις ιδεολογικές και εθνικές αντιπαραθέσεις. Το μήνυμα απευθύνεται στους έλληνες πολιτικούς, αλλά και στους ευρωπαϊκούς θεσμούς και τις πολιτικές ηγεσίες των εταίρων. Το κείμενο παρουσιάστηκε σε εκδήλωση του Ιδρύματος Friedrich Naumann στην Αθήνα στις 23 Νοεμβρίου 2015.

Το πλαίσιο

Τα τελευταία έξι χρόνια ήταν πολύ σκληρά για τους ‘Ελληνες, καθώς τα εισοδήματα μειώθηκαν δραματικά, η ανεργία εκτινάχτηκε, και η απελπισία κυριάρχησε. Μετά την κρίση του ισοζυγίου πληρωμών το 2010 τα προγράμματα προσαρμογής απέτυχαν να σταθεροποιήσουν την οικονομία, μέχρι το 2014. Κατακρίθηκαν από πολλές πλευρές ως ανεπαρκή, ή ως κακοσχεδιασμένα ή ακόμα και ως η αιτία της βαθειάς ύφεσης. Ανεξάρτητα όμως από την αποτίμηση των μέχρι τώρα πολιτικών, θα ήταν λάθος να αγνοήσουμε το μέγεθος της προσαρμογής που έχει ήδη υπάρξει. Continue reading

Το Πρωτείο της Πολιτικής

Διάβασα στις διακοπές το βιβλίο Το Πρωτείο της Πολιτικής: η Σοσιαλδημοκρατία και η Ευρώπη του 20ου αιώνα της Sheri Berman. Είναι εξαιρετικά χρήσιμο για τα μεγάλα πολιτικά ζητήματα που μας απασχολούν και σήμερα. Στην Ευρώπη για την σχέση της εθνικής πολιτικής με την παγκόσμια αγορά. Στην Ελλάδα για να διαμορφώσουμε μια νέα πολιτική σύνθεση, ταυτόχρονα ρεαλιστική, μεγαλόπνοη και στηριγμένη σε μια συλλογική ταυτότητα αλληλεγγύης κι όχι διχασμού.

Θάθελα να γράψω μια κανονική βιβλιοπαρουσίαση, αλλά δεν έχω τον χρόνο. Σημειώνω, για όποιον σκέφτεται να το διαβάσει, οτι τα κεφάλαια 5 και 6, με θέμα αντίστοιχα την σοσιαλδημοκρατία και τον φασισμό/ναζισμό στον Μεσοπόλεμο, είναι αποκαλυπτικά για την κοινή αντικαπιταλιστική και κρατικιστική καταγωγή τους. Η αποφασιστικότητα των «ριζοσπαστικών αναθεωρητών» του μαρξισμού σε αντιδιαστολή με την αμφιθυμία των «δημοκρατικών αναθεωρητών» οδήγησαν στην επικράτηση της ακροδεξιάς, κι αυτό μου θυμίζει τα δικά μας σήμερα.

Γενικότερα, το βιβλίο ερμηνεύει την σοσιαλδημοκρατία, που ηγεμόνευσε στην μεταπολεμική Ευρώπη, ως μια εντελώς νέα πολιτική σύνθεση, και απορρίπτει τις θεωρήσεις που την βλέπουν είτε ως μαρξισμό light, είτε ως φιλελευθερισμό με φτιασίδια. Η Berman δηλώνει τον θαυμασμό της για την σοσιαλδημοκρατία, και τελειώνει με την έκκληση να ξαναβρούμε τα στοιχεία που την έκαναν τότε ηγεμονική.

Το διάβασα απνευστί ακριβώς επειδή μιλά για θέματα που είναι τόσο ζωτικά εδώ και τώρα (ακόμα και για την πολυπολιτισμικότητα στο τελευταίο κεφάλαιο, όπου δείχνει οτι είναι τουλάχιστο πολιτικά ηλίθιο να χαρίζεις τις αγωνίες που εκφράζει ο Τζήμερος στην ακροδεξιά). Continue reading

Η λογική ως πολιτικό πρόταγμα

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 15 Ιουνίου 2014.

Καθώς καταλαγιάζει το σοκ από την κρίση, και υποχωρεί η αίσθηση της έκτακτης ανάγκης, πολλοί είναι αυτοί που προτείνουν να γυρίσουμε στις παλιές διαχωριστικές γραμμές της πολιτικής. Να επιλέξουν οι πολίτες δεξιά/αριστερά, ή έστω κεντροδεξιά/κεντροαριστερά, και ειδικότερα για την οικονομία, φιλελεύθερες ή σοσιαλδημοκρατικές συνταγές. Και να αφήσουν κατά μέρος τις εκκλήσεις για την πολιτική του «αυτονόητου» ή της «κοινής λογικής». Οσο κι αν φαίνονται εύλογα τα επιχειρήματα, η εμμονή σε αυτές τις σταθερές διαχωριστικές κρύβει μια μεγάλη παγίδα. Οτι δηλαδή, όπως στο παρελθόν, οι διαμάχες για το «πρόσημο» των πολιτικών θα είναι προπέτασμα καπνού για να κάνουν τη δουλειά τους οι ομάδες συμφερόντων που καρπώνονται τα χρήματα και τα προνόμια, ανεξάρτητα από διακηρύξεις και νόμους.

Ας το πούμε άλλη μια φορά: Η Ελλάδα δεν είναι ένα κανονικό ευρωπαϊκό κράτος. Στη Δυτική Ευρώπη, όσο έντονες κι αν είναι οι πολιτικές διαμάχες, το κράτος λειτουργεί σε γενικές γραμμές ως εργαλείο που εφαρμόζει τη βούληση της εκάστοτε πολιτικής εξουσίας, όπως αυτή εκφράζεται από το νομοθετικό έργο. Φυσικά υπάρχουν κοινωνικά συμφέροντα που συγκρούονται στο εσωτερικό του κρατικού μηχανισμού, αλλά όταν ψηφιστεί ένας νόμος μια «βεμπεριανή» γραφειοκρατία κινείται για να τον κάνει πράξη περίπου όπως τον σχεδίασε η Βουλή. Με αυτή την έννοια, το δυτικό κράτος λειτουργεί λογικά. Τίθενται ρητά ορισμένοι στόχοι από την πολιτική ηγεσία. Ψηφίζονται νόμοι σχεδιασμένοι για να τους υπηρετήσουν. Βρίσκονται χρήματα και άνθρωποι, και ορίζονται οι ρόλοι τους. Οι αρμόδιοι κάνουν τις καθημερινές ενέργειες που χρειάζονται να εφαρμοστεί ο νόμος. Τα αποτελέσματα των ενεργειών μετριούνται και αξιολογούνται. Αν υπάρχουν αστοχίες ή απρόβλεπτες παρενέργειες, λαμβάνονται διορθωτικά μέτρα. Continue reading

Συνομιλία στο amagi radio με την Μελίνα Δασκαλάκη

Στις 13 Δεκ. 2013 μιλήσαμε για περίπου δύο ώρες με την Μελίνα Δασκαλάκη, για το “Αόρατο Ρήγμα”, την κίνηση των “58” και άλλα. Η Μελίνα είναι εξαιρετική συνομιλήτρια, και νομίζω οτι περιγράψαμε καλά τα βασικά θέματα του βιβλίου, αλλά και τα ζητούμενα για την ανασυγκρότηση του μεταρρυθμιστικού κέντρου. Η συνομιλία, μετά μουσικής, στο mixcloud, εδώ.

Ο λάθος άξονας

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 15 Δεκ. 2013.

Επειδή έχω συνυπογράψει την έκκληση των «58» με ρωτούν συχνά αν είμαι «κεντροαριστερός» ή με ποιο κόμμα έχω περισσότερα κοινά. Θεωρώ όμως πιο ουσιαστικό ένα άλλο ερώτημα: πόσο μας βοηθά η συμβατική πολιτική γεωγραφία, δηλαδή ο άξονας δεξιά-αριστερά, για να αξιολογήσουμε έναν πολιτικό φορέα, ένα πρόσωπο ή μια πρόταση δημόσιας πολιτικής;

Η απάντηση είναι: εξαρτάται από τη φύση των προβλημάτων που αντιμετωπίζει μια κοινωνία. Το δεξιό και το αριστερό, ως πολιτικές και ιδεολογικές παραδόσεις, ξεχωρίζουν σε λίγα, μεγάλα ζητήματα, όπως η έκταση του κράτους, η ελευθερία του επιχειρείν, η ατομική ή συλλογική ευθύνη για την ευημερία. Αυτά μεταφράζονται σε λίγο-πολύ τυποποιημένες προγραμματικές διακηρύξεις και (σπανιότερα) σε πρακτική δημόσια πολιτική. Αν, λοιπόν, σε μια κοινωνία το κύριο πρόβλημα είναι, π.χ., η υψηλή φορολογία, τότε έχει αξία μια «δεξιά» πρόταση για μικρότερο κράτος, και αν είναι η μεγάλη ανισότητα, έχει αξία μια «αριστερή» πρόταση για κοινωνικές παροχές στους πιο αδύναμους. Συνήθως τα προβλήματα είναι πολύπλοκα, γι’ αυτό και συχνά «αριστεροί» ηγέτες κάνουν «δεξιές» μεταρρυθμίσεις και το αντίστροφο. Continue reading

Γιατί είναι δύσκολο να υπάρξει σοσιαλδημοκρατία στην Ελλάδα;

Το παρακάτω κειμενάκι είναι η απάντηση μου στην ερώτηση του Athens Voice: Είναι φανερό ότι η μεγάλη έλλειψη στο ελληνικό πολιτικό σύστημα είναι η ύπαρξη ενός ευρωπαϊκού σοσιαλδημοκρατικού κόμματος. Γιατί πιστεύετε ότι υπάρχει τόση δυσκολία στη σύνθεση αυτή και ποια πρόσωπα και χώρους θεωρείτε ότι πρέπει να περιλαμβάνει;  

Η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία έχει τρία στοιχεία που δεν υπάρχουν στην Ελλάδα: Πρώτο, η κοινωνική της βάση είναι μια μεγάλη εργατοϋπαλληλική τάξη που εργάζεται σε παραγωγικές, ανταγωνιστικές επιχειρήσεις. Δεύτερο, το κοινωνικό συμβόλαιο ορίζει οτι το κοινωνικό κράτος μεγαλώνει όσο το επιτρέπει η παραγωγική βάση του ιδιωτικού τομέα, αλλά όχι πέρα από αυτό. Τρίτο, οι κοινωνικές υπηρεσίες παρέχονται περίπου ισότιμα σε όλους, και τα επιδόματα κατά προτεραιότητα σε όσους έχουν μεγαλύτερη ανάγκη.

Στην Ελλάδα των εμπορικών ελλειμάτων και της χαμηλής αποταμίευσης, των απαγορεύσεων και των εμποδίων στις ανταγωνιστικές μονάδες, και των πελατειακών ταμείων, τίποτε από αυτά δεν ισχύει. Το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα ξεκινάει χωρίς οργανωμένα συμφέροντα που θα το στηρίξουν. Πρέπει να μιλήσει για τους ανοργάνωτους, δηλαδή τους άνεργους, τους μισθωτούς των επιχειρήσεων που παλεύουν μέσα στον ανταγωνισμό, τους φτωχούς ηλικιωμένους, και τα σημερινά παιδιά — δηλαδή πρέπει να μιλήσει με όρους γενικού συμφέροντος απέναντι σε εγκατεστημένα ειδικά συμφέροντα. Πρέπει να μιλήσει όχι για την οικονομία που είχαμε, αλλά για αυτήν που πρέπει να χτίσουμε. Κατά τούτο, έχει ακριβώς το ίδιο μειονέκτημα, και το ίδιο πρόταγμα, που θα είχε και ένα φιλελεύθερο κόμμα που επιδιώκει να μαζικοποιηθεί. Continue reading