Οι δύο όψεις της αξιοκρατίας

(Καθημερινή 07.08.2016)

Εχουμε ανάγκη από καλές ειδήσεις, από ιστορίες επιτυχίας. Ολο και περισσότερο οι ιστορίες επιτυχίας προέρχονται από το εξωτερικό. Ενας Ελληνας μηχανικός αναλαμβάνει το εργαστήριο τεχνητής νοημοσύνης μιας μεγάλης πολυεθνικής, μια δικηγόρος διαπρέπει στο Στρασβούργο, δύο νέοι επιχειρηματίες πούλησαν την εταιρεία τους στην Καλιφόρνια, άλλοι δύο έστησαν επιχείρηση στην Κίνα. Καθηγητές στα πανεπιστήμια μας μιλούν με περηφάνια για τις καλύτερες μεταπτυχιακές φοιτήτριες που έγιναν δεκτές στο Χάρβαρντ ή στο CERN, και προβλέπουν μια λαμπρή καριέρα εκεί.

Οταν ακούω τέτοιες περιπτώσεις έχω ανάμεικτα συναισθήματα. Χαίρομαι που οι άνθρωποι θα βρουν την ευκαιρία να αξιοποιήσουν στις ικανότητές τους, να πετύχουν τους στόχους τους, να κάνουν τη ζωή τους όπως τη θέλουν. Λυπάμαι όμως, γιατί πολλές φορές η δική τους επιτυχία είναι μια απώλεια για την κοινότητα μέσα στην οποία μεγάλωσαν. Αυτό είναι φανερό στην περίπτωση φτασμένων πανεπιστημιακών που αφήνουν τη σχολή και το εργαστήριό τους γιατί δεν έχουν πια τους πόρους να εργαστούν και να ζήσουν αξιοπρεπώς στην Ελλάδα. Είναι λιγότερο φανερό για τους πολύ νέους που ίσως δεν θα έκαναν τίποτε παραγωγικό αν έμεναν εδώ, ή για τους επιχειρηματίες που ο κλάδος τους δεν ευδοκιμεί στην Ελλάδα. Ισχύει πάντως ότι όσο λιγότεροι είναι οι ικανοί που μένουν και το παλεύουν, τόσο φτωχότερη είναι η εγχώρια παραγωγή, παιδεία, και κοινωνία. Continue reading

Η εκπαίδευση δεν είναι ατομική υπόθεση

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή την 1η Νοεμβρίου 2015 

Ο διάλογος σχετικά με την επιβολή ΦΠΑ στα ιδιωτικά σχολεία αποκάλυψε πόσο στενή αντίληψη έχουν μερικοί ‘Ελληνες για τα οφέλη της εκπαίδευσης. Ο Υπουργός Παιδείας, αλλά και σχολιαστές που δεν είναι Αριστεροί, υπερασπίστηκαν τον αναδιανεμητικό χαρακτήρα του μέτρου. Προφανώς δεν καταλαβαίνουν τους λόγους που οι άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής ‘Ενωσης δεν επιβάλουν αυτόν τον φόρο.

Ας αναρωτηθούμε κατ’ αρχάς γιατί τα σύγχρονα κράτη δαπανούν τόσο πολύ χρήμα για δημόσια δωρεάν σχολεία, ενώ δεν δαπανούν για δημόσια δωρεάν εστιατόρια. Η τροφή είναι πιο βασική ανάγκη από την εκπαίδευση. Η παιδεία όμως, σε αντίθεση με την τροφή, έχει μεγάλες “θετικές εξωτερικότητες”, στην ορολογία των οικονομολόγων. Το όφελος δηλαδή δεν το καρπώνεται μόνο αυτός που εκπαιδεύεται, αλλά και όσοι συναλλάσσονται μαζί του ή ζουν κοντά του. Continue reading

Δημόσια πανεπιστήμια, ιδιωτικές εξουσίες

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 30 Νοεμβρίου 2014

Είναι μια πρακτική που επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο επί δεκαετίες, μέσα σε δημόσιους οργανισμούς, με πρωτοβουλία μικρών ομάδων, χωρίς να προβλέπεται από κανέναν κανονισμό. Οι πρωταγωνιστές επιβραβεύονται με θετική δημοσιότητα, με θέσεις εργασίας μέσα στον οργανισμό ή με σταδιοδρομία που οδηγεί στην πολιτική και διοικητική ελίτ της χώρας. Ποτέ η συμμετοχή στις ενέργειες δεν τιμωρείται, δεν οδηγεί στο περιθώριο, δεν κοστίζει στους δράστες. Με κοινωνιολογικά κριτήρια, μια τέτοια πρακτική είναι βαθιά συστημική. Εξυπηρετεί την αναπαραγωγή των θεσμών όπως έχουν, και τους τροφοδοτεί με νέα στελέχη.

Αναφέρομαι στη δράση των φοιτητικών παρατάξεων στα δημόσια πανεπιστήμια, και ιδιαίτερα στις καταλήψεις, στον εκφοβισμό καθηγητών και σε συναφείς ακτιβιστικές ενέργειες. Είναι ενέργειες που παρουσιάζονται σαν διαμαρτυρία και περιβάλλονται με αντισυστημική ρητορεία. Και που εμποδίζουν, πότε λιγότερο, πότε περισσότερο, την επίσημη λειτουργία του οργανισμού, που είναι οι σπουδές. Πώς εξηγείται λοιπόν το παράδοξο, μια συμπεριφορά να προβάλλεται ως ανατρεπτική, να αντιβαίνει σε μια σημαντική λειτουργία του συστήματος, αλλά να αναβιώνει σαν έθιμο κάθε χρόνο, με νέους πρωταγωνιστές κάθε φορά, και στο τέλος αυτοί να επιβραβεύονται; Continue reading

Μην ξεχάσουμε το άρθρο 16

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 7 Σεπτ. 2014

Θα είναι βαρύ το τίμημα για τις νέες γενιές αυτής της χώρας αν αρχίσει η διαδικασία της αναθεώρησης του Συντάγματος χωρίς να περιληφθεί το άρθρο 16 στις αναθεωρητέες διατάξεις. Ο κίνδυνος να συμβεί αυτό είναι μεγάλος, καθώς η κατακραυγή εστιάζεται σε άλλα άρθρα, όπως το 86 για την ποινική ευθύνη των υπουργών. Το άρθρο 16 ορίζει τα της παιδείας, και περιλαμβάνει την πρόταση: «Η σύσταση ανώτατων σχολών από ιδιώτες απαγορεύεται».

Για να μην αλλάξει αυτή η συγκεκριμένη πρόταση, επί σαράντα χρόνια μια μεγάλη συμμαχία δεξιών και αριστερών υπερασπίζεται ολόκληρο το άρθρο, που περιέχει επίσης το εξής: «Η παιδεία … έχει σκοπό … την ανάπτυξη της εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης …». Η δήθεν κοσμική και κοσμοπολίτικη αριστερά δεν έχει κανένα πρόβλημα να ορίζεται από το Σύνταγμα η ανάπτυξη της θρησκευτικής συνείδησης ως σκοπός της κρατικής παιδείας, φτάνει να παραμείνει και η απαγόρευση της ίδρυσης μη κρατικών ΑΕΙ. Επίσης, το άρθρο ορίζει ότι «η ανώτατη εκπαίδευση παρέχεται αποκλειστικά από ιδρύματα που αποτελούν νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου με πλήρη αυτοδιοίκηση». Η νομική μορφή του ΝΠΔΔ είναι εντελώς ακατάλληλη για έναν σύγχρονο εκπαιδευτικό οργανισμό, πόσω μάλλον αν θέλει να είναι αυτοδιοικούμενος. Το βιώνουν οι καθηγητές καθημερινά, και το έχει αναλύσει ο Νίκος Αλιβιζάτος. Αλλά και αυτό το καταπίνει η συμμαχία της διατήρησης του άρθρου 16 ως έχει. Continue reading

Ελευθερώστε τους ερευνητές

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 13 Ιουλίου 2014.

Για πολλά χρόνια η «οικονομία της γνώσης» ήταν ένα ωραίο σύνθημα, που πολλοί το ασπάζονταν, αλλά λίγοι εργάζονταν για να πραγματοποιηθεί στην Ελλάδα. Το κράτος έδινε ελάχιστα χρήματα για έρευνα, οι διοικήσεις στα πανεπιστήμια και στους ερευνητικούς φορείς αποθάρρυναν τη σύνδεση της έρευνας με την παραγωγή, και οι επιχειρήσεις δεν ενδιαφέρονταν για καινοτομία. Αυτά φαίνεται να αλλάζουν. Στο επόμενο ΕΣΠΑ (2014-2020) τα κονδύλια για έρευνα θα είναι πολύ περισσότερα, και ιδίως αυτά που προορίζονται για την εφαρμογή των αποτελεσμάτων στην παραγωγή. Το κλίμα στους δημόσιους ερευνητικούς φορείς δεν είναι πια τόσο εχθρικό απέναντι στη ιδέα των συνεργασιών με επιχειρήσεις. Πολλές επιχειρήσεις, έχοντας δει την προστατευμένη εσωτερική αγορά να συρρικνώνεται, αναζητούν καινοτομίες για να ανταγωνιστούν σε διεθνές επίπεδο.

Η δημόσια χρηματοδότηση της έρευνας, ακόμα κι αυτής που έχει εφαρμοσμένο προσανατολισμό, είναι απαραίτητη για κάθε οικονομία με υψηλή παραγωγικότητα, ποιοτικά προϊόντα, ειδικευμένους εργαζόμενους και καλούς μισθούς. Γι’ αυτό είναι χωρίς αμφιβολία θετικές οι νέες προτεραιότητες του ΕΣΠΑ. Παραμένει όμως ο κίνδυνος να δαπανηθούν τα κονδύλια, να στηθούν φορείς και γραφεία και προγράμματα καινοτομίας, και πάλι να μην έχουμε σημαντικό όφελος για την παραγωγική οικονομία. Δεν αναφέρομαι σε αεριτζήδες που θα τσεπώσουν τα κονδύλια, αλλά σε θεσμικές αγκυλώσεις και σε παρανοήσεις που θα εμποδίσουν έντιμους και καλοπροαίρετους ανθρώπους να κάνουν χρήσιμο έργο. Continue reading

Τα πανεπιστήμια και η φτώχεια

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 23 Μαρτίου 2014.

Πρώτη ιστορία: Νέος απόφοιτος πανεπιστημίου έχει σχεδιάσει ένα προϊόν υψηλής τεχνολογίας που μπορεί να κατακτήσει μια παγκόσμια αγορά. Εχει βρει αρχική χρηματοδότηση από θεσμικό επενδυτή, και δύο καλούς συνεργάτες με εμπειρία σε επιμέρους τεχνικά ζητήματα. Για να φτιάξει όμως ένα πρότυπο που θα λειτουργεί σωστά σε πραγματικές συνθήκες, χρειάζεται έναν επιστήμονα συνεργάτη και ένα κατάλληλο εργαστήριο για να δοκιμάσουν μαζί εναλλακτικές μορφές του προϊόντος. Πρέπει να αξιοποιήσουν τη διεθνή βιβλιογραφία και να πραγματοποιήσουν μια μεγάλη σειρά δοκιμών και τροποποιήσεων, μέχρι να βγουν στην αγορά. Και στη συνέχεια να κάνουν συνεχείς επεκτάσεις και βελτιώσεις.

Ψάχνει σε όλη την Ελλάδα, και βρίσκει έναν καθηγητή πανεπιστημίου που είναι ακριβώς αυτό που χρειάζεται. Συζητούν τα επιστημονικά και τεχνικά ζητήματα, και ο καθηγητής ενθουσιάζεται. Αποφασίζει να διαθέσει πολύ χρόνο και ενέργεια, μαζί με έναν ερευνητή του εργαστηρίου του, για να μετάσχουν στο εγχείρημα. Ολα καλά, μέχρι που τίθεται το ζήτημα της αμοιβής του καθηγητή και του εργαστηρίου. Αν ήταν σε αμερικανικό πανεπιστήμιο, ή βρετανικό ή ελβετικό, ο καθηγητής θα γινόταν εταίρος στην επιχείρηση που ιδρύθηκε για να εκμεταλλευτεί το προϊόν. Θα εργαζόταν χωρίς αμοιβή, και μόνο αν το εγχείρημα πετύχαινε θα είχε συμμετοχή στα κέρδη και στην υπεραξία της εταιρείας. Το δε πανεπιστήμιο, ανάλογα με μια σειρά κριτήρια, είτε δεν θα είχε ανάμειξη είτε θα είχε και αυτό συμμετοχή στα έσοδα μέσα από μια απλή διαδικασία.
Continue reading

Ο λάθος άξονας

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 15 Δεκ. 2013.

Επειδή έχω συνυπογράψει την έκκληση των «58» με ρωτούν συχνά αν είμαι «κεντροαριστερός» ή με ποιο κόμμα έχω περισσότερα κοινά. Θεωρώ όμως πιο ουσιαστικό ένα άλλο ερώτημα: πόσο μας βοηθά η συμβατική πολιτική γεωγραφία, δηλαδή ο άξονας δεξιά-αριστερά, για να αξιολογήσουμε έναν πολιτικό φορέα, ένα πρόσωπο ή μια πρόταση δημόσιας πολιτικής;

Η απάντηση είναι: εξαρτάται από τη φύση των προβλημάτων που αντιμετωπίζει μια κοινωνία. Το δεξιό και το αριστερό, ως πολιτικές και ιδεολογικές παραδόσεις, ξεχωρίζουν σε λίγα, μεγάλα ζητήματα, όπως η έκταση του κράτους, η ελευθερία του επιχειρείν, η ατομική ή συλλογική ευθύνη για την ευημερία. Αυτά μεταφράζονται σε λίγο-πολύ τυποποιημένες προγραμματικές διακηρύξεις και (σπανιότερα) σε πρακτική δημόσια πολιτική. Αν, λοιπόν, σε μια κοινωνία το κύριο πρόβλημα είναι, π.χ., η υψηλή φορολογία, τότε έχει αξία μια «δεξιά» πρόταση για μικρότερο κράτος, και αν είναι η μεγάλη ανισότητα, έχει αξία μια «αριστερή» πρόταση για κοινωνικές παροχές στους πιο αδύναμους. Συνήθως τα προβλήματα είναι πολύπλοκα, γι’ αυτό και συχνά «αριστεροί» ηγέτες κάνουν «δεξιές» μεταρρυθμίσεις και το αντίστροφο. Continue reading

Προσφορά και ζήτηση για δεξιότητες

On skills and bottlenecks from Aristos Doxiadis on Vimeo.

Ομιλία στο Συνέδριο Education – Innovation in the 21st Century, Αθήνα, 28 Φεβ. 2013

Εναλλακτική παρουσίαση εδώ:

http://www.livemedia.gr/video/36140

Αξίες στην ανατροφή

Εχω συγκεντρώσει σε Πίνακα στοχεία από το World Values Survey, και ειδκότερα τις απαντήσεις ανά χώρα στην ερώτηση “Δείτε έναν κατάλογο ιδιοτήτων που μπορούμε να ενθαρρύνουμε τα παιδιά να τις μάθουν στο σπίτι. Ποιές θεωρείτε ιδιαίτερα σημαντικές; (μέχρι 5 επιλογές)”. (Here is a list of qualities that children can be encouraged to learn at home. Which, if any, do you consider to be especially important? Please choose up to five.) Ο Πίνακας κατεβαίνει από εδώ: Values Survey for protagon

Η έρευνα έγινε στην Ελλάδα το 1999, και στις πιο πολλές χώρες την ίδια εποχή(1999-2001). (Δυστυχώς, ενω σε πολλές άλλες χώρες έχει επαναληφθεί αρκετες φορές, στην Ελλάδα έγινε μόνο μια φορά.)

 Θα σχολιάσω ίσως κάποια στιγμή αναλυτικά. Προς το παρόν ο πίνακας συνοδεύει το σχετικό κείμενο στο protagon.gr

Πανεπιστήμια, δημόσια αγαθά, ανάπτυξη

Με αφορμή το debate που οργανώνει η Intelligence Squared Greece, με θέμα “Η νέα μεταρρύθμιση βλάπτει σοβαρά την παιδεία”, κατέγραψα τις σκέψεις μου για το ελληνικό πανεπιστήμιο και την παιδεία ως δημόσιο αγαθό.