Τι γνωρίζουμε για τις μεταρρυθμίσεις;

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 2 Νοεμβρίου 2014

Ενα από τα επιχειρήματα για να κλείσει η ΕΡΤ ήταν ότι κόστιζε 240 εκατ. τον χρόνο, που τα πλήρωναν τα νοικοκυριά και τα γραφεία, πάνω στους λογαριασμούς της ΔΕΗ. Θυμόμαστε όλοι πόσο πολύ συζητήθηκε το κόστος, αν ήταν εύλογο ή όχι. Από όσο ξέρω, δεν υπήρξε προσεκτική οικονομική αξιολόγηση, αλλά εάν υπήρξε, πέρασε απαρατήρητη. Το θέμα είχε εμπλακεί στους πολιτικούς ανταγωνισμούς, και κανένας υπολογισμός δεν μπορούσε να θεωρηθεί αντικειμενικός μέσα σε αυτό το κλίμα. Εμεινε μόνο το ναι ή το όχι.

Τον Ιούλιο του 2011 συνέβη μια άλλη αλλαγή, που μείωσε την επιβάρυνση των νοικοκυριών περισσότερο από 240 εκατ. τον χρόνο. Ηταν μια επιτυχημένη μεταρρύθμιση, που ωφέλησε περισσότερο τα αδύναμα νοικοκυριά. Κανένας σχεδόν δεν την υπερασπίστηκε, γιατί ήταν μία από τις εκατοντάδες μικρές μεταρρυθμίσεις που μας επέβαλε η τρόικα. Είναι από αυτές που οι δικοί μας πολιτικοί δεν θα έκαναν από μόνοι τους, γιατί αντιβαίνει στις αντιλήψεις τους για τον ρυθμιστικό ρόλο του κράτους.

Αυτό που συνέβη ήταν ότι καταργήθηκαν οι διατάξεις που όριζαν ανώτατο περιθώριο κέρδους πάνω στα φρούτα και τα λαχανικά, για το χονδρεμπόριο και το λιανεμπόριο. Μέχρι τότε, σε όλα σχεδόν τα οπωροκηπευτικά υπήρχε πλαφόν στο περιθώριο κέρδους, που είχε θεσπιστεί αρχικά το 1946. Φυσικά, οι περισσότεροι πίστευαν ότι αυτό συγκρατεί τις τιμές. Οταν ανακοινώθηκε η απελευθέρωση των περιθωρίων, πολλοί πρόβλεψαν ότι οι τιμές θα αυξηθούν, σε όφελος των εμπόρων και σε βάρος των καταναλωτών. Continue reading

Advertisements

Ελευθερώστε τους ερευνητές

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 13 Ιουλίου 2014.

Για πολλά χρόνια η «οικονομία της γνώσης» ήταν ένα ωραίο σύνθημα, που πολλοί το ασπάζονταν, αλλά λίγοι εργάζονταν για να πραγματοποιηθεί στην Ελλάδα. Το κράτος έδινε ελάχιστα χρήματα για έρευνα, οι διοικήσεις στα πανεπιστήμια και στους ερευνητικούς φορείς αποθάρρυναν τη σύνδεση της έρευνας με την παραγωγή, και οι επιχειρήσεις δεν ενδιαφέρονταν για καινοτομία. Αυτά φαίνεται να αλλάζουν. Στο επόμενο ΕΣΠΑ (2014-2020) τα κονδύλια για έρευνα θα είναι πολύ περισσότερα, και ιδίως αυτά που προορίζονται για την εφαρμογή των αποτελεσμάτων στην παραγωγή. Το κλίμα στους δημόσιους ερευνητικούς φορείς δεν είναι πια τόσο εχθρικό απέναντι στη ιδέα των συνεργασιών με επιχειρήσεις. Πολλές επιχειρήσεις, έχοντας δει την προστατευμένη εσωτερική αγορά να συρρικνώνεται, αναζητούν καινοτομίες για να ανταγωνιστούν σε διεθνές επίπεδο.

Η δημόσια χρηματοδότηση της έρευνας, ακόμα κι αυτής που έχει εφαρμοσμένο προσανατολισμό, είναι απαραίτητη για κάθε οικονομία με υψηλή παραγωγικότητα, ποιοτικά προϊόντα, ειδικευμένους εργαζόμενους και καλούς μισθούς. Γι’ αυτό είναι χωρίς αμφιβολία θετικές οι νέες προτεραιότητες του ΕΣΠΑ. Παραμένει όμως ο κίνδυνος να δαπανηθούν τα κονδύλια, να στηθούν φορείς και γραφεία και προγράμματα καινοτομίας, και πάλι να μην έχουμε σημαντικό όφελος για την παραγωγική οικονομία. Δεν αναφέρομαι σε αεριτζήδες που θα τσεπώσουν τα κονδύλια, αλλά σε θεσμικές αγκυλώσεις και σε παρανοήσεις που θα εμποδίσουν έντιμους και καλοπροαίρετους ανθρώπους να κάνουν χρήσιμο έργο. Continue reading

Περί ερευνητών, επιχειρήσεων και νομοσχεδίων

Το κείμενο μου στη αυριανή Καθημερινή έχει τίτλο “Ελευθερώστε τους ερευνητές”. Περιέχει μια αναφορά σε νομοσχέδιο (ΝΣ) του 2012 για την έρευνα που εκπόνησε το επιτελείο της Αννας Διαμαντοπούλου όταν ήταν Υπουργός Παιδείας. Παραθέτω πιο κάτω το σχετικό Άρθρο 14 του ΝΣ.  Στη συνέχεια ο υπουργός Αρβανιτόπουλος το απέσυρε, και άρχισαν οι τροποποιήσεις. Το δικό του ΝΣ τέθηκε σε διαβούλευση τον Δεκέμβριο 2013, και δεν έχει έρθει ακόμα στη Βουλή. Παραθέτω το αντίστοιχο ‘Αρθρο 36. Οι δύο εκδοχές διαφέρουν σε δύο ουσιώδη σημεία:

α. Η νεότερη διατύπωση φαίνεται οτι δεν περιλαμβάνει τη δυνατότητα να απασχοληθούν οι ερευνητές των Ερευνητικών Κέντρων σε Επιχειρήσεις, αλλά μόνο σε άλλους “Ερευνητικούς Φορείς” (στον ορισμό αυτόν δεν περιέχονται γενικά οι Επιχειρήσεις). Ισως να πρόκειται για κακή γραφή, φοβάμαι όμως οτι είναι σκόπιμη παράλειψη.

β. Εχει απαλειφθεί η φράση οτι ο ερευνητής μπορεί να αμείβεται από την επιχείρηση “χωρίς περιοριστικό όριο”.

Ενώ η αρχική διατύπωση της (κεντροαριστερής) Διαμαντοπούλου έδινε επιτέλους ένα ρεαλιστικό πλαίσιο για να μπορούν να συμμετάσχουν οι ερευνητές με την τεχνογνωσία τους σε καινοτομικές επιχειρήσεις, η εκδοχή του (κεντροδεξιού;!) Αρβανιτόπουλου τα μπουρδουκλώνει με τη γνωστή αμφιθυμία και φοβία των απανταχού κρατιστών. Αν περάσει έτσι από τη Βουλή, θα είναι μια σχεδόν άχρηστη ρύθμιση. Continue reading

Η λογική ως πολιτικό πρόταγμα

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 15 Ιουνίου 2014.

Καθώς καταλαγιάζει το σοκ από την κρίση, και υποχωρεί η αίσθηση της έκτακτης ανάγκης, πολλοί είναι αυτοί που προτείνουν να γυρίσουμε στις παλιές διαχωριστικές γραμμές της πολιτικής. Να επιλέξουν οι πολίτες δεξιά/αριστερά, ή έστω κεντροδεξιά/κεντροαριστερά, και ειδικότερα για την οικονομία, φιλελεύθερες ή σοσιαλδημοκρατικές συνταγές. Και να αφήσουν κατά μέρος τις εκκλήσεις για την πολιτική του «αυτονόητου» ή της «κοινής λογικής». Οσο κι αν φαίνονται εύλογα τα επιχειρήματα, η εμμονή σε αυτές τις σταθερές διαχωριστικές κρύβει μια μεγάλη παγίδα. Οτι δηλαδή, όπως στο παρελθόν, οι διαμάχες για το «πρόσημο» των πολιτικών θα είναι προπέτασμα καπνού για να κάνουν τη δουλειά τους οι ομάδες συμφερόντων που καρπώνονται τα χρήματα και τα προνόμια, ανεξάρτητα από διακηρύξεις και νόμους.

Ας το πούμε άλλη μια φορά: Η Ελλάδα δεν είναι ένα κανονικό ευρωπαϊκό κράτος. Στη Δυτική Ευρώπη, όσο έντονες κι αν είναι οι πολιτικές διαμάχες, το κράτος λειτουργεί σε γενικές γραμμές ως εργαλείο που εφαρμόζει τη βούληση της εκάστοτε πολιτικής εξουσίας, όπως αυτή εκφράζεται από το νομοθετικό έργο. Φυσικά υπάρχουν κοινωνικά συμφέροντα που συγκρούονται στο εσωτερικό του κρατικού μηχανισμού, αλλά όταν ψηφιστεί ένας νόμος μια «βεμπεριανή» γραφειοκρατία κινείται για να τον κάνει πράξη περίπου όπως τον σχεδίασε η Βουλή. Με αυτή την έννοια, το δυτικό κράτος λειτουργεί λογικά. Τίθενται ρητά ορισμένοι στόχοι από την πολιτική ηγεσία. Ψηφίζονται νόμοι σχεδιασμένοι για να τους υπηρετήσουν. Βρίσκονται χρήματα και άνθρωποι, και ορίζονται οι ρόλοι τους. Οι αρμόδιοι κάνουν τις καθημερινές ενέργειες που χρειάζονται να εφαρμοστεί ο νόμος. Τα αποτελέσματα των ενεργειών μετριούνται και αξιολογούνται. Αν υπάρχουν αστοχίες ή απρόβλεπτες παρενέργειες, λαμβάνονται διορθωτικά μέτρα. Continue reading

Ο λάθος άξονας

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 15 Δεκ. 2013.

Επειδή έχω συνυπογράψει την έκκληση των «58» με ρωτούν συχνά αν είμαι «κεντροαριστερός» ή με ποιο κόμμα έχω περισσότερα κοινά. Θεωρώ όμως πιο ουσιαστικό ένα άλλο ερώτημα: πόσο μας βοηθά η συμβατική πολιτική γεωγραφία, δηλαδή ο άξονας δεξιά-αριστερά, για να αξιολογήσουμε έναν πολιτικό φορέα, ένα πρόσωπο ή μια πρόταση δημόσιας πολιτικής;

Η απάντηση είναι: εξαρτάται από τη φύση των προβλημάτων που αντιμετωπίζει μια κοινωνία. Το δεξιό και το αριστερό, ως πολιτικές και ιδεολογικές παραδόσεις, ξεχωρίζουν σε λίγα, μεγάλα ζητήματα, όπως η έκταση του κράτους, η ελευθερία του επιχειρείν, η ατομική ή συλλογική ευθύνη για την ευημερία. Αυτά μεταφράζονται σε λίγο-πολύ τυποποιημένες προγραμματικές διακηρύξεις και (σπανιότερα) σε πρακτική δημόσια πολιτική. Αν, λοιπόν, σε μια κοινωνία το κύριο πρόβλημα είναι, π.χ., η υψηλή φορολογία, τότε έχει αξία μια «δεξιά» πρόταση για μικρότερο κράτος, και αν είναι η μεγάλη ανισότητα, έχει αξία μια «αριστερή» πρόταση για κοινωνικές παροχές στους πιο αδύναμους. Συνήθως τα προβλήματα είναι πολύπλοκα, γι’ αυτό και συχνά «αριστεροί» ηγέτες κάνουν «δεξιές» μεταρρυθμίσεις και το αντίστροφο. Continue reading

Τα υδραυλικά του σπιτιού μας

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 17 Νοε. 2013.

Το 2002 συζητούσα με μια φίλη που υποστήριζε το κυβερνητικό έργο του Κώστα Σημίτη. Διαφωνούσαμε, γιατί πίστευα ότι ενισχύονταν η εσωστρέφεια και ο παρασιτισμός στην οικονομία, παρόλα τα άλλα θετικά που συνέβαιναν. Αφού μου αντέτεινε την ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωζώνη, την ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ενωση, τη διεθνή αναγνώριση της χώρας, είπε: «Ο Σημίτης κάνει μεγάλη πολιτική, κι οι επικριτές του ασχολούνται με τα υδραυλικά του σπιτιού μας».

Το θυμήθηκα αυτό όταν ο Αλέξης Τσίπρας δήλωσε στο Τέξας ότι η έξοδος από την Ευρωζώνη θα ήταν καταστροφική. Αρκετοί χαιρέτισαν τη στροφή στον ρεαλισμό, που είναι θετική αν είναι ειλικρινής. Εγώ, όμως, αναρωτιέμαι αν αυτό αρκεί για να φέρει τον ενδεχόμενο μέλλοντα πρωθυπουργό πιο κοντά στη σκληρή πραγματικότητα της οικονομίας, στα υδραυλικά του σπιτιού μας. Στην Ελλάδα έχουμε παράδοση να κάνουμε τις σωστές μεγάλες επιλογές, έστω και έπειτα από διχόνοια: Δύση μετά τον Πόλεμο, ΕΟΚ τη δεκαετία του 1980, ΟΝΕ το 2000, και τώρα παραμονή στο ευρώ. Εχουμε όμως και παράδοση να μην κάνουμε αρκετά, σε επίπεδο καθημερινής δημόσιας πολιτικής, για να αξιοποιήσουμε τις καλές μεγάλες αποφάσεις. Continue reading

Γιατί είναι δύσκολο να υπάρξει σοσιαλδημοκρατία στην Ελλάδα;

Το παρακάτω κειμενάκι είναι η απάντηση μου στην ερώτηση του Athens Voice: Είναι φανερό ότι η μεγάλη έλλειψη στο ελληνικό πολιτικό σύστημα είναι η ύπαρξη ενός ευρωπαϊκού σοσιαλδημοκρατικού κόμματος. Γιατί πιστεύετε ότι υπάρχει τόση δυσκολία στη σύνθεση αυτή και ποια πρόσωπα και χώρους θεωρείτε ότι πρέπει να περιλαμβάνει;  

Η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία έχει τρία στοιχεία που δεν υπάρχουν στην Ελλάδα: Πρώτο, η κοινωνική της βάση είναι μια μεγάλη εργατοϋπαλληλική τάξη που εργάζεται σε παραγωγικές, ανταγωνιστικές επιχειρήσεις. Δεύτερο, το κοινωνικό συμβόλαιο ορίζει οτι το κοινωνικό κράτος μεγαλώνει όσο το επιτρέπει η παραγωγική βάση του ιδιωτικού τομέα, αλλά όχι πέρα από αυτό. Τρίτο, οι κοινωνικές υπηρεσίες παρέχονται περίπου ισότιμα σε όλους, και τα επιδόματα κατά προτεραιότητα σε όσους έχουν μεγαλύτερη ανάγκη.

Στην Ελλάδα των εμπορικών ελλειμάτων και της χαμηλής αποταμίευσης, των απαγορεύσεων και των εμποδίων στις ανταγωνιστικές μονάδες, και των πελατειακών ταμείων, τίποτε από αυτά δεν ισχύει. Το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα ξεκινάει χωρίς οργανωμένα συμφέροντα που θα το στηρίξουν. Πρέπει να μιλήσει για τους ανοργάνωτους, δηλαδή τους άνεργους, τους μισθωτούς των επιχειρήσεων που παλεύουν μέσα στον ανταγωνισμό, τους φτωχούς ηλικιωμένους, και τα σημερινά παιδιά — δηλαδή πρέπει να μιλήσει με όρους γενικού συμφέροντος απέναντι σε εγκατεστημένα ειδικά συμφέροντα. Πρέπει να μιλήσει όχι για την οικονομία που είχαμε, αλλά για αυτήν που πρέπει να χτίσουμε. Κατά τούτο, έχει ακριβώς το ίδιο μειονέκτημα, και το ίδιο πρόταγμα, που θα είχε και ένα φιλελεύθερο κόμμα που επιδιώκει να μαζικοποιηθεί. Continue reading

Μεταρρυθμιστές, τώρα!

(Μεταρρυθμίσεις, μέρος τέταρτο και τελευταίο. Αναρτήθηκε στο protagon.gr στις 30 Απριλίου 2012)

«Μα καλά, έγραψες τρία κείμενα για μεταρρυθμίσεις, δέκα μέρες πριν τις εκλογές; Ποιός ενδιαφέρεται για μεταρρυθμίσεις τώρα; Αυτό νομίζεις οτι παίζει την Κυριακή; Εδώ δεν ξέρουμε αν θα έχουμε κυβέρνηση, αν θα φαλιρίσουν τράπεζες, αν θα υπάρχουν φάρμακα, αν θα μείνουμε στο ευρώ, αν θα καεί η Αθήνα, και εσύ γράφεις για το ταμείο των δημοσιογράφων; Κανένας δεν ψηφίζει πρόγραμμα σε αυτές τις εκλογές»  είπε μια φίλη.

Εχει, σχεδόν, δίκιο. Οι περισσότεροι δεν ψηφίζουν πρόγραμμα. Ισως ούτε καν κυβέρνηση. Πρώτη φορά θα ψηφίσουν για άλλους λόγους – οργή, απόρριψη, μεταφυσική ελπίδα, και άλλα.  Κι όμως, οι μεταρρυθμίσεις θα έχουν καίρια σημασία, ήδη από τις 7 Μαϊου.

Αν βγεί μια σχετικά σταθερή συγκυβέρνηση, θα πρέπει να ξεκινήσει γρήγορα και αποφασιστικά κάποιες μεταρρυθμίσεις. Τις χρειαζόμαστε, με ή χωρίς τρόικα, γιατί χωρίς αυτές η οικονομία δεν θα ορθοποδήσει.  Αλλά και πρέπει να τις προχωρήσουμε γρήγορα, γιατί μόνο έτσι διατηρούμε την αξιοπιστία μας με τους εταίρους για να συνεχίσουν να καλύπτουν τα ελλείμματά μας. Αλλιώς, άτακτη χρεωκοπία, με όλους τους κινδύνους. Continue reading

Συνταγές και μάγειροι

(Μεταρρυθμίσεις, μέρος τρίτο. Αναρτήθηκε στο protagon.gr στις 27 Απριλίου 2012)

Η ανάπτυξη είναι το πιο αμφιλεγόμενο από τα πεδία των μεταρρυθμίσεων. Για τις διοικητικές μεταρρυθμίσεις, όπως έγραψα, σχεδόν κανένας δεν διαφωνεί ρητά, απλώς τις σαμποτάρουν σιωπηρά. Για το κοινωνικό κράτος συγκρούονται ομάδες συμφερόντων, αλλά αν βάλετε πέντε καλοπροαίρετους οικονομολόγους με διαφορετικές ιδεολογικές καταβολές σε ένα δωμάτιο, θα συμφωνήσουν σε μεγάλο βαθμό για τις προτεραιότητες της αναμόρφωσης του ελληνικού συστήματος. Για την ανάπτυξη, δεν υπάρχει καν συμφωνία οτι χρειάζονται μεταρρυθμίσεις.

Πολλοί πιστεύουν οτι για να έρθει η ανάκαμψη χρειάζονται κυρίως μέτρα ποσοτικά: να αυξηθούν οι δημόσιες δαπάνες, ή/και να μειωθούν οι φόροι, ή/και να μπουν κεφάλαια στις τράπεζες για να χρηματοδοτήσουν τις επιχειρήσεις (αυτό το τελευταίο θα γίνει με την ανακεφαλαιοποίηση που προβλέπει η δανειακή σύμβαση). Οι μεταρρυθμίσεις, σε αυτή την οπτική, δεν πολυχρειάζονται, ή δεν έχουν προτεραιότητα.

Θα ήταν σωστή αυτή η θέση σε άλλες συνθήκες. Είναι, περίπου, η κλασική Κεϋνσιανή συνταγή που έχει βγάλει πολλές χώρες από την ύφεση – και την Ελλάδα παλιότερα. Τώρα όμως δεν είναι λύση, ή δεν είναι λύση χωρίς και μεταρρυθμίσεις. Γιατί, πρώτο, θα έπρεπε να βρεθούν πρόσθετα δάνεια για το κράτος ώστε να μπορεί να ξοδεύει περισσότερα μέχρι να μπούμε σε τροχιά ανάπτυξης – τέτοια δάνεια δεν υπάρχουν.

Δεύτερο, και κυριότερο, η οικονομία που φτιάξαμε τα τελευταία τριάντα χρόνια δεν μπορεί πια να μετατρέπει τις δημόσιες δαπάνες σε σταθερά εισοδήματα. Αυτό δηλώνει το μεγάλο έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών (ΙΤΣ), που ακόμα και μέσα στη βαθειά ύφεση παραμένει στο 10% του ΑΕΠ. Μόλις μπουν κάποια χρήματα στην τσέπη των νοικοκυριών, ένα μεγάλο μέρος φεύγει σε εισαγόμενα τρόφιμα, πετρέλαιο, κτλ. (πολύ περισσότερο από όσο δηλώνει το ποσοστό του ελλείματος του ΙΤΣ στο ΑΕΠ, γιατί υπάρχει και το εισόδημα του εισαγωγέα, του διανομέα, του εμπόρου). Αν δεν έχουμε αρκετά έσοδα από εξαγωγές, δεν θα έχουμε πώς να πληρώσουμε τις εισαγωγές. Continue reading

Παράδοξο σύστημα, παράδοξοι μεταρρυθμιστές

(Μεταρρυθμίσεις, μέρος δεύτερο. Δημοσιεύτηκε στο protagon.gr στις 25 Απριλίου 2012)

Η παθογένεια του κοινωνικού κράτους φαινόταν πριν την κρίση,  όταν ρωτούσες κάποιον επαγγελματία (μηχανικό, δημοσιογράφο, φαρμακοποιό) για το ασφαλιστικό του ταμείο. Δεν είχε μελετήσει ποτέ τα νούμερα, αλλά ήξερε με βεβαιότητα οτι το ταμείο του είναι υγιές, δεν επιβαρύνει τον φορολογούμενο, και αν έχει κάποιο πρόβλημα είναι οτι τα αποθεματικά δεν επενδύονται σωστά – για το οποίο φταίει η κυβέρνηση που ήθελε να βάλει χέρι στους κόπους του κλάδου, ίσως και η διοίκηση που έκανε ύποπτες συναλλαγές.

Οταν του ζητούσες να σου πει αν οι σημερινές συντάξεις πληρώνονται από τα αποθεματικά ή από τις σημερινές εισφορές, δεν ήξερε. Αν ήταν μηχανικός, σου εξηγούσε οτι στο ΤΣΜΕΔΕ υπάρχουν επτά ενεργοί ασφαλισμένοι για κάθε συνταξιούχο, άρα το ταμείο είναι υγιές.   

«Μα, αυτοί οι επτά που σήμερα πληρώνουν τη σύνταξη του ενός, από πού θα βρούν τη δική τους σύνταξη; Θα υπάρχουν τότε 49 νεότεροι που θα τους συντηρούν;» «Οχι μάλλον, αλλά για αυτό δημιουργούμε αποθεματικά, για να πληρωθούν αυτοί οι επτά». «Ωραία, πόσα είναι αυτά; Εστω οτι επενδύονται σωστά, θα φτάσουν;» «Δεν ξέρω, θα σου στείλω τις οικονομικές καταστάσεις να μου πεις εσύ που είσαι οικονομολόγος».

Και μετά από μια εβδομάδα:  «Δεν τις βρήκα πουθενά. Αλλά ένας φίλος στο Ταμείο με βεβαίωσε οτι δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα, αρκεί να μην μας τα πάρει ο Υπουργός για να επιχορηγήσει το ΙΚΑ». Continue reading