Ούτε “δίκαιη” ούτε “ανάπτυξη”

(Καθημερινή 26.06.2016)

Στη νέα φάση της πολιτικής ζωής όπου μπήκαμε, η κυβέρνηση έχει θέσει τις επενδύσεις στο κέντρο του αφηγήματός της για «δίκαιη ανάπτυξη». Αλλά ο όρος «επενδύσεις» καλύπτει πολύ διαφορετικές δραστηριότητες. Διαφέρουν τόσο στις προϋποθέσεις όσο και στο αποτέλεσμά τους.

Υπάρχουν επενδύσεις που γίνονται ακόμα και χωρίς καλούς θεσμούς και άλλες που δεν γίνονται χωρίς αυτούς. Υπάρχουν αυτές που απαιτούν πολλά χρόνια σχεδιασμού και υλοποίησης και άλλες που είναι υπόθεση μηνών. Μερικές που μπορούν να γίνουν μόνο από πολυεθνικές εταιρείες και άλλες που μπορούν να γίνουν από εγχώρια κεφάλαια.

Ορισμένες αυξάνουν τις εξαγωγές ή εκτοπίζουν τις εισαγωγές. Και στις δύο περιπτώσεις ενισχύουν την παραγωγική μηχανή και τη διατηρήσιμη ανάπτυξη. Ενώ κάποιες άλλες τονώνουν την απασχόληση μόνο βραχυπρόθεσμα. Μερικές δραστηριότητες έχουν ισχυρές διασυνδέσεις με άλλους κλάδους της εγχώριας οικονομίας, ενώ άλλες είναι χωριστές νησίδες. Τέλος, κάθε είδους επένδυση επιδρά στην κοινωνική σύνθεση και στις πολιτικές ισορροπίες με διαφορετικό τρόπο. Continue reading

Advertisements

Ανάπτυξη για την Ελλάδα: Δέκα συν ένα σημεία για την μετά-υφεσιακή εποχή

Γράψαμε αυτό το κείμενο με τον Καθηγητή Karl-Heinz Paqué γιατί πιστεύουμε οτι ο δημόσιος διάλογος για την κρίση και τα Μνημόνια πρέπει τώρα να εστιαστεί στα πρακτικά ζητήματα της ανάπτυξης, και να ξεφύγει από τις ιδεολογικές και εθνικές αντιπαραθέσεις. Το μήνυμα απευθύνεται στους έλληνες πολιτικούς, αλλά και στους ευρωπαϊκούς θεσμούς και τις πολιτικές ηγεσίες των εταίρων. Το κείμενο παρουσιάστηκε σε εκδήλωση του Ιδρύματος Friedrich Naumann στην Αθήνα στις 23 Νοεμβρίου 2015.

Το πλαίσιο

Τα τελευταία έξι χρόνια ήταν πολύ σκληρά για τους ‘Ελληνες, καθώς τα εισοδήματα μειώθηκαν δραματικά, η ανεργία εκτινάχτηκε, και η απελπισία κυριάρχησε. Μετά την κρίση του ισοζυγίου πληρωμών το 2010 τα προγράμματα προσαρμογής απέτυχαν να σταθεροποιήσουν την οικονομία, μέχρι το 2014. Κατακρίθηκαν από πολλές πλευρές ως ανεπαρκή, ή ως κακοσχεδιασμένα ή ακόμα και ως η αιτία της βαθειάς ύφεσης. Ανεξάρτητα όμως από την αποτίμηση των μέχρι τώρα πολιτικών, θα ήταν λάθος να αγνοήσουμε το μέγεθος της προσαρμογής που έχει ήδη υπάρξει. Continue reading

Ο λάθος στόχος του χρέους

Το δημόσιο χρέος το έχει αναδείξει ο ΣΥΡΙΖΑ ως το βασικό εμπόδιο για την ανάπτυξη, και την μεγάλη προτεραιότητα για το 2015. Εχει υποβαθμίσει κάθε άλλον παράγοντα που διαιωνίζει την ανεργία και την ύφεση. Η επιμονή αυτή κάνει ζημιά, γιατί όταν ιεραρχείς λάθος, αφήνεις τα πιο σημαντικά άλυτα — για να μην πω οτι τα επιδεινώνεις αν δεν τα καταλαβαίνεις. Αν μάλιστα θες να μπείς σε μια δύσκολη διαπραγμάτευση όπου θα δαπανήσεις τεράστιο πολιτικό κεφάλαιο, θα ρισκάρεις όλη την ρευστότητα της οικονομίας, θα ματαιωθούν επενδύσεις και θα κλείσουν εταιρίες, το να έχεις επιλέξει έναν δευτερεύοντα στόχο είναι (τουλάχιστο) εγκληματική αμέλεια.

Για να εξηγήσω το λάθος, αναδημοσιεύω ολοκληρο το κεφάλαιο 19 από το βιβλίο μου “Το Αόρατο Ρήγμα: Θεσμοί και Συμπεριφορές στην Ελληνική Οικονομία” (προειδοποίηση: είναι μεγάλο, 25 σελίδες βιβλίου).

Γράφτηκε το καλοκαίρι του 2013. Μέσα στο 2014 φάνηκε καθαρή βελτίωση στους δύο πιο βασικούς περιορισμούς (εξαγωγική δυνατότητα και τραπεζική χρηματοδότηση των επιχειρήσεων). Αλλά η ανευθυνότητα της “καθαρής εξόδου από το Μνημόνιο” (της κυβέρνησης) και των πρόωρων εκλογών (του ΣΥΡΙΖΑ)  μας πάνε ήδη πολύ πίσω. Ελπίζω η υπόθεση του χρέους να μην αποτελειώσει τις όποιες ελπίδες για ανάπτυξη αυτή την δεκαετία. 

19. Τα εμπόδια με τη σειρά τους

Ο δρόμος για την ανάκαμψη και την ανάπτυξη δεν είναι ίδιος σε κάθε κρίση και σε κάθε χώρα. Εξαρτάται από τους λεγόμενους ‘ενεργούς περιορισμούς’ (binding constraints) που ισχύουν στην συγκεκριμένη περίπτωση[i]. Αλλού το κύριο πρόβλημα είναι η χαμηλή καταναλωτική δαπάνη, αλλού η χαμηλή ανταγωνιστικότητα, αλλού η έλλειψη κεφαλαίων, κοκ. Σε κάθε περίπτωση, οι πολιτικοί πρέπει να κατανοήσουν ποιά είναι τα εμπόδια, και να αποφασίσουν πού θα ρίξουν το βάρος των προσπαθειών τους. Continue reading

Οι απειλές που κινητοποιούν

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 5 Οκτωβρίου 2014

Η τρομοκρατία ίσως είναι μια μεγάλη απειλή για τη ζωή των ανθρώπων στις δυτικές κοινωνίες. Αλλά η ενδεχόμενη καταστροφή από την κλιματική αλλαγή είναι μια ασύγκριτα μεγαλύτερη απειλή, σύμφωνα με την πλειονότητα των επιστημόνων. Παραδόξως όμως, οι πολίτες και οι κυβερνήσεις ανησυχούν περισσότερο για την τρομοκρατία και ενεργούν για να την αποτρέψουν, ενώ κάνουν ελάχιστα για το κλίμα του πλανήτη. Ο Dan Gilbert, καθηγητής Ψυχολογίας στο Harvard, έχει μια εξήγηση για αυτό το παράδοξο. Αντλεί από πρόσφατες έρευνες για τη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου, και διατυπώνει τη θεωρία ότι έχουμε εξελιχθεί βιολογικά έτσι ώστε να αντιδρούμε αυθόρμητα σε μερικά είδη κινδύνων και να αγνοούμε άλλα είδη. Μίλησε για αυτό το θέμα στο TEDxAcademy στην Αθήνα και το βίντεο θα αναρτηθεί στον ιστότοπο αυτές τις μέρες. Είναι μια εξαιρετική, διασκεδαστική ομιλία, που συνιστώ να δείτε.

Λέει ότι οι απειλές που μας κινητοποιούν έχουν τέσσερα χαρακτηριστικά. Πρώτον, είναι σκόπιμες, δηλαδή κάποιοι άνθρωποι επιδιώκουν συνειδητά να μας βλάψουν. Οι τρομοκράτες δρουν σκόπιμα, ενώ τις αλλαγές στην ατμόσφαιρα δεν τις επιδιώκει κανείς. Δεύτερον, είναι ανήθικες, δηλαδή τα κίνητρα του δράστη παραβιάζουν βασικές ανθρώπινες αξίες. Μια απρόκλητη δολοφονία είναι βαθιά αποκρουστική, ενώ μια βόλτα με το Ι.Χ. δεν είναι (ακόμα;). Τρίτον, είναι άμεσες, δηλαδή η ζημιά μπορεί να συμβεί σήμερα ή στο κοντινό μέλλον. Οι βόμβες υπάρχουν κι έχουν ήδη σκοτώσει, ενώ οι θάλασσες δεν πρόκειται να ξεχειλίσουν ετούτη τη δεκαετία. Τέταρτον, είναι ακαριαίες, δηλαδή η ζημιά εκδηλώνεται μονομιάς. Μια φονική έκρηξη σοκάρει, ενώ μια διαδικασία που σταδιακά επιδεινώνει το κλίμα δεν μας συγκινεί. Continue reading

Πήγαν καλά οι εξαγωγές στην κρίση;

Πόσο καλά πήγαν οι εξαγωγές μέσα στην κρίση; Ακούμε αντιφατικά μηνύματα. Πρόσφατα σε μια εκδήλωση είπα οτι οι εξαγωγές της Ελλάδας αυξήθηκαν λίγο σε σχέση με τις άλλες προβληματικές οικονομίες της ευρωζώνης, και ένας συνομιλητής, σοβαρός άνθρωπος, μού αντέτεινε οτι αυξήθηκαν κατά 58%. Εγώ δεν είχα ξαναδεί αυτό τον αριθμό, και ξανακοίταξα τα στοιχεία.

Παραθέτω ένα slideshow με στοιχεία από ΕΛΣΤΑΤ και Eurostat που ξεκαθαρίζουν μερικά θέματα, και εγείρουν μερικά ερωτήματα. Continue reading

Πρώτα η παραγωγή

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 12 Ιαν. 2014

Τα δύο μεγάλα μόνιμα ελλείμματα στην οικονομία, που σε συνδυασμό έφεραν την κρίση, ήταν το δημοσιονομικό και το έλλειμμα παραγωγής. Υποτίθεται ότι τα Μνημόνια σχεδιάστηκαν για να αντιμετωπίσουν και τα δύο, αλλά έχουμε φτάσει στο σημείο όπου πρέπει να διαλέξουμε ποιο έχει προτεραιότητα, και η κυβέρνηση έχει επιλέξει το δημοσιονομικό. Κάνει λάθος, και το πληρώνουμε ακριβά. Το πρόβλημα πηγάζει από την αγωνιώδη προσπάθειά της να αυξήσει τα φορολογικά έσοδα, είτε με νέους φόρους είτε με νέους τρόπους αποτροπής της φοροδιαφυγής. Αυτές οι ενέργειες λειτουργούν ανασταλτικά στις όποιες προσπάθειες να αυξηθούν η παραγωγή και η απασχόληση, που θα προέλθουν από τον ιδιωτικό τομέα. Continue reading

Οι τρεις χρόνοι της ανάπτυξης

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 30 Δεκ. 2012

Κάποια μέτρα οικονομικής πολιτικής μπορούν να αυξήσουν τα εισοδήματα και την απασχόληση μέσα σε λίγους μήνες. Κάποια άλλα μπορούν να βοηθήσουν να δημιουργηθεί ένα “νέο παραγωγικό μοντέλο” που θα είναι μακροπρόθεσμα βιώσιμο και διεθνώς ανταγωνιστικό. Και μια τρίτη κατηγορία  δεν έχει ούτε άμεση απόδοση, ούτε εντάσσεται σε μια μακροχρόνια προοπτική. Οσο και αν μοιάζει παράδοξο, αυτά τα τελευταία είναι που χρειαζόμαστε επειγόντως.

Μια πολιτική άμεσης απόδοσης θα ήταν η αύξηση των δημόσιων δαπανών ή η μείωση των φόρων. Αυτό θα τόνωνε τη ζήτηση, θα έδινε δουλειά στο εμπόριο και στη συνέχεια στην παραγωγή (ελληνική, αλλά και ξένη), και θα ωθούσε τις επιχειρήσεις να προσλάβουν υπαλλήλους. Δυστυχώς, αυτή την επιλογή δεν την έχουμε, γιατί δεν υπάρχει τρόπος να χρηματοδοτήσουμε το δημοσιονομικό έλλειμμα που είναι το εργαλείο μιας τέτοιας “κεϋνσιανής” πολιτικής. Αλλά και αν μπορούσαμε να το κάνουμε, οι θετικές επιδράσεις θα διαρκούσαν λίγο.

Η σταθερή και βιώσιμη ανάπτυξη, από την άλλη πλευρά, μπορεί να στηριχτεί μόνο  σε νέο τύπο επιχειρήσεων, που μέχρι τώρα, με λίγες εξαιρέσεις, δεν έχουμε. Επιχειρήσεις που έχουν δική τους τεχνογνωσία, καλή οργάνωση, συνέργειες με τους προμηθευτές και τους πελάτες τους, εξειδικευμένα στελέχη, κ.ο.κ. Και φυσικά, διεθνώς εμπορεύσμα προϊόντα, είτε πρόκειται για σπαράγγια, είτε για λογισμικό, είτε για οφθαλμολογικές επεμβάσεις. Η κρίση και τα Μνημόνια δημιούργησαν κάποιες από τις προϋποθέσεις για να αποκτήσουμε  αυτού του τύπου τις επιχειρήσεις. Θα χρειαστούν όμως πολλά χρόνια, ίσως και δέκα, για αποκτήσουμε αρκετές και αρκετά μεγάλες, ώστε να γίνουν αυτές η ατμομηχανή της οικονομίας. Continue reading

Η Ελλάδα σε κρίση αξιών

Tην Πέμπτη 15 Νοεμβρίου 2012 το περιοδικό Νέα Ευθύνη και ο Φ.Σ. Παρνασσός διοργάνωσαν την δεύτερη δημόσια συζητήση με θέμα: «Ἡ Ἑλλάδα σὲ κρίση ἀξιῶν. Ἡ συζήτηση ποὺ δὲν ἔγινε»  με ομιλητές τους π. Βασίλειο Θερμό, Νίκο Γ. Ξυδάκη, Ανδρέα Πανταζόπουλο και εμένα. Συντόνισε ο Κώστας Κουτσουρέλης.

Το βίντεο της συζήτησης ανέβηκε στον ιστότοπο του Αντίφωνου. 

 

Συναίνεση, διχασμός, υποκρισία

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 7 Οκτ. 2012

«Αυτό που κατέστησε ισχυρή την Αγγλία είναι ότι, από την εποχή της Ελισάβετ, όλες οι πλευρές συμφωνούσαν ότι πρέπει να υποστηρίξουν το εμπόριο. Η ίδια Βουλή που αποκεφάλισε τον βασιλιά ασχολιόταν με τους υπεράκτιους εμπορικούς σταθμούς σαν να μη συνέβαινε τίποτε. Αχνιζε ακόμα το αίμα του Καρόλου Α΄ όταν η Βουλή αυτή, που αποτελείτο σχεδόν μόνο από φανατικούς, ψήφισε τον ναυτικό νόμο του 1650».

Αυτά έγραφε ο Βολταίρος έναν αιώνα αργότερα, στο «Δοκίμιο περί των ηθών και του πνεύματος των εθνών», ζηλεύοντας τη συσπείρωση των Αγγλων γύρω από ένα κοινό συμφέρον.

Στην Ελλάδα ζούμε έναν νέο Διχασμό. Μνημονιακοί και αντι-μνημονιακοί, ευρωπαϊστές και εθνoλαϊκιστές ανταλλάσσουν βαριές κατηγορίες, σε ένα πλαίσιο οργής, καχυποψίας, απογοήτευσης. Και όμως, θα μπορούσαμε να χτίσουμε μια νέα συναίνεση, όπως έκαναν οι Αγγλοι την εποχή του δικού τους διχασμού, για πολιτικές που θα βάλουν την οικονομία σε αναπτυξιακή τροχιά. Continue reading

Τα ένα τρισ. είναι ναρκοπέδιο, δεν είναι ζώνη με εκρηκτικά

Οι καμικάζι λογαριάζουν λάθος: Το ‘ένα τρισ.’ (αν ισχύει) δεν είναι το κόστος εξόδου της Ελλάδας, είναι το κόστος του κάθε ‘ατυχήματος’ που μπορεί να συμβεί σε κάθε αδύναμη χώρα. Αυτό θα το αντιμετωπίσουν είτε με εμάς, είτε χωρίς εμάς.

Όποτε βγαίνει κάποια εκτίμηση για το τεράστιο κόστος που θα έχει για την ευρωζώνη μια ενδεχόμενη έξοδος της Ελλάδας,  στην Ελλάδα πολλοί αναθαρρούν: «αφού θα τους κοστίσει τόσο πολύ να φύγουμε, θα μας κρατήσουν μέσα ότι και να κάνουμε». Ο συλλογισμός είναι επικίνδυνα λαθεμένος.

Όσες εκτιμήσεις ξεπερνούν τα 200 δισ., και φτάνουν μέχρι το ένα τρισ., αναφέρονται στις έμμεσες επιδράσεις της ελληνικής εξόδου, δηλαδή σε κατάρρευση εμπιστοσύνης για τις άλλες χώρες του νότου (π.χ. Ισπανία). Ο κίνδυνος είναι πραγματικός, αν και είναι πολύ δύσκολο να εκτιμηθεί (βλ. εδώ). 

Αλλά η κατάρρευση στις άλλες χώρες μπορεί να προέλθει από πολλές πηγές, όχι μόνο από την δική μας έξοδο. Αυτό σημαίνει η διαπίστωση ότι η ευρωζώνη έχει λαθεμένη αρχιτεκτονική. Δεν σημαίνει οτι κατά λάθος έβαλε στις τάξεις της ένα μικρό σπάταλο κράτος. Σημαίνει οτι λείπουν μερικοί βασικοί μηχανισμοί σταθεροποίησης. Η συζήτηση και η διαφωνία στο ευρωπαϊκό επίπεδο είναι σχετικά με τη μορφή των μηχανισμών που πρέπει να εγκατασταθούν (που περιλαμβάνει και την άποψη για μια διατεταγμένη επιστροφή σε περισσότερα νομίσματα). Στη βασική όμως διαπίστωση όλοι συμφωνούν. Continue reading