Τα ζωϊκά πνεύματα

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 19 Μαϊου 2013.

Πληθαίνουν τα θετικά μηνύματα για την ελληνική οικονομία στον ξένο τύπο αλλά και στις χρηματαγορές. Καλό αυτό, αλλά να μη μας ξεγελά. Η παραγωγή είναι πολύ ισχνή, το κράτος πολύ προβληματικό, οι ανισορροπίες και οι ανισότητες επίμονες. Δεν θα διορθωθούν μόνο επειδή θα επανέλθουν μερικά δισ. σε καταθέσεις, θα βελτιωθούν οι όροι δανεισμού του κράτους, θα ανέβει ο δείκτης του ΧΑΑ.

“Δεν μπορώ να καταλάβω το μακροπρόθεσμο σενάριο για την Ελλάδα”, λέει ένας ευρωπαίος επενδυτής σε ρεπορτάζ των Financial Times. “Προφανώς έχουν απομακρυνθεί οι ακραίοι κίνδυνοι, όμως τι άλλο περιλαμβάνει το οικονομικό τους μοντέλο εκτός από τουρισμό;”

Είναι φυσικό να αναρωτιέται. Οι διεθνείς επενδυτές συνήθως αγοράζουν μετοχές, ή επιχειρήσεις που ήδη υπάρχουν. Μπορεί να τις βελτιώσουν ή να τις επεκτείνουν. Αν όμως είναι να ιδρύσουν κάτι νέο, θα διαλέξουν από όλο τον κόσμο το μέρος που προσφέρει κάποιο έτοιμο πλεονέκτημα. Από τη δική τους οπτική, δεν θα βρουν πολλές ευκαιρίες στην Ελλάδα, έξω από τον τουρισμό.

Για όσους ζούμε εδώ, η οπτική είναι διαφορετική. Οταν δεν υπάρχει η έτοιμη ευκαιρία, οι άνθρωποι θα σκαρφιστούν κάτι, οτιδήποτε, για να ζήσουν.  Μερικοί θα τα καταφέρουν καλά και θα δώσουν δουλειές σε άλλους. Οπου υπάρχουν μερικές ελάχιστες προϋποθέσεις, πάντα συμβαίνει αυτό. Και εκ των υστέρων, οι οικονομολόγοι κωδικοποιούν αυτό που έγινε, και το ονομάζουν το ‘τάδε’ μοντέλο ανάπτυξης.

Εκ των προτέρων όμως, η οικονομική ανάλυση δεν μπορεί να προβλέψει την ανάπτυξη, πότε και πώς δηλαδή θα δημιουργηθούν σε μια χώρα νέες δουλειές και εισοδήματα. Υπάρχουν χώρες με φυσικούς πόρους ή με κεφάλαια καθηλωμένες, και χώρες που βγαίνουν μπροστά από το πουθενά. Οσοι επιδιώκουν να μετρήσουν τους συντελεστές που συμβάλλουν στην αύξηση του ΑΕΠ, μένουν πάντα με ένα μεγάλο ανεξήγητο “υπόλειμμα”. Ο Κέυνς μιλούσε για τα “ζωϊκά πνεύματα” που οδηγούν τους οικονομικούς κύκλους. Ο Χάγιεκ τόνιζε οτι η “ανθρώπινη πράξη” διαμορφώνει το οικονομικό περιβάλλον.

Οι μετρήσιμοι παράγοντες και οι επίσημοι θεσμοί περιορίζουν αλλά δεν καθορίζουν τις επιλογές των προσώπων.  Προφανώς όταν οι τράπεζες δεν παρέχουν ρευστότητα, οι επιχειρήσεις που απαιτούν κεφάλαιο κίνησης θα κλείσουν. Οταν το κράτος μειώνει τις δαπάνες του, θα χαθούν πολλές δουλειές που ζούσαν από αυτές, άμεσα ή έμμεσα. Οσο όμως υπάρχουν άλλα εφόδια θα υπάρχουν ευκαιρίες για νέες δραστηριότητες. Η Ελλάδα είναι χώρα μικρών επιχειρήσεων με πρακτική τεχνογνωσία, επαγγελματιών με επιστημονική γνώση, και μεγάλο απόθεμα γης και ακίνητης περιουσίας.

Παρόλη τη γενική κατήφεια, τη βαρειά φορολογία, την ακόμα δαιδαλώδη γραφειοκρατία και τη διαφθορά, έχουμε ήδη σημάδια μιας στροφής στη βάση της οικονομίας, όπου δεν φτάνουν οι μακροσκοπικές παρατηρήσεις. Είναι πρώτη φορά, π.χ., που τόσοι ελαιοπαραγωγοί δημιουργούν επώνυμο λάδι με συσκευασία υψηλής σχεδιάσης για να κερδίσουν θέση σε αγορές εξωτερικού. Που υπάρχουν τόσοι πολλοί υποψήφιοι για τις σχολές εμπορικού ναυτικού. Που οι γιατροί μελετάν σοβαρά πώς να προσελκύσουν ασθενείς από το εξωτερικό, και για αυτό δέχονται να υποστούν τη διαδικασία του ποιοτικού ελέγχου, και συμφωνούν να υπάρχουν κεφαλαιουχικές εταιρίες στο χώρο της πρωτοβάθμιας φροντίδας.

Είναι η πρώτη φορά που οι πιο ταλαντούχοι μηχανικοί πληροφορικής, αντί να τρέφονται από “ευρωπαϊκά προγράμματα” ή να κατασκευάζουν δυσλειτουργικά συστήματα για το δημόσιο, προσπαθούν να  δημιουργήσουν καινοτομικά προϊόντα που να έχουν ζήτηση στη διεθνή αγορά. Το οικοσύστημα των νεοφυών επιχειρήσεων τεχνολογίας ποτέ δεν ήταν τόσο ζωντανό.

Κοινό στοιχείο των περιπτώσεων αυτών είναι οτι δεν απαιτούν σημαντικές νέες επενδύσεις γιατί αξιοποιούν ότι υπάρχει με νέους τρόπους. Επίσης, οτι αναζητούν διέξοδο στην παγκόσμια αγορά. Και οτι δεν επηρεάζονται πολύ από την κακή ποιότητα του κράτους, εφόσον βέβαια δεν απαγορεύει τη δραστηριότητα ευθέως με νόμους ή με υπερβολικές επιβαρύνσεις. Τα βγάζουν πέρα μόνοι τους, με άτυπα δίκτυα, και με διεθνείς συνεργασίας.

Κανένας δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα αν οι πρωτοβουλίες αυτού του είδους αρκούν για να μειωθεί ριζικά η ανεργία και να μπούμε σε αναπτυξιακή τροχιά. Είναι πάντως πιθανό να συμβεί, αν οι αυτές πολλαπλασιαστούν, και αν δημιουργήσουν συνέργειες και διασυνδέσεις. Κάθε πρόσθετο ευρώ του ΑΕΠ που προέρεχται από εξαγωγές μπορεί να στηρίξει άλλα δύο ευρώ σε μη εμπορεύσιμες υπηρεσίες. Κάθε πετυχημένος κλάδος, έστω και μικρός, ενισχύει την αφήγηση που θα προσελκύσει ξένα κεφάλαια.

Δεν συμφωνώ λοιπόν με όσους λένε οτι αν δεν αλλάξει ριζικά το πολιτικό σύστημα, το πελατειακό κράτος και η δημόσια διοίκηση, δεν υπάρχει ελπίδα ανάπτυξης. Το κακό σημερινό κράτος καθυστερεί την ανάπτυξη, ακυρώνει μερικές καλές επιλογές και παρατείνει τη φτώχια. Δεν σκοτώνει όμως την προοπτική.

Αυτά που θα σκότωναν την προοπτική θα ήταν η γενικευμένη ανομία, η ένταση της βίας, ένα αυταρχικό καθεστώς που κυνηγά τις επιχειρήσεις, ή ένα κράτος που διοικείται από μαφίες. Ούτε στη Σομαλία ούτε στη Λευκορωσία μπορούν να ανθίσουν παραγωγικές πρωτοβουλίες οποιασδήποτε κλίμακας.

Σε κάποιο βαθμό λοιπόν ο οργίλος και απαισιόδοξος λόγος είναι αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Αντίθετα, όσοι πιστεύουν οτι μπορούν να γίνουν πράγματα, μπορούν και να τα κάνουν. Εγώ είμαι σχετικά αισιόδοξος. Aλλά μπορεί να φταίει η άνοιξη.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s