Εσωτερική Υποτίμηση

(Αναρτήθηκε στην αναΜόρφωση 11/05/2010 )

Η έξοδος από την Ευρωζώνη, αν συμβεί, δεν θα είναι επειδή δεν μπορούμε να αποπληρώσουμε το δημόσιο χρέος. Θα είναι επειδή δεν μπορούμε να πληρώσουμε για τα προϊόντα  που θέλουμε να εισάγουμε.  Ας μη ξεχνάμε οτι η Ελληνική οικονομία πάσχει από δύο κρίσεις: τη δημοσιονομική και της ανταγωνιστικότητας. Είναι αλληλένδετες, αλλά διακριτές.  Η δεύτερη εκφράζεται κυρίως μέσα από τα πολύ μεγάλα ελλείμματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών  (ή ‘εξωτερικό ισοζύγιο’)– δηλαδή στη διαφορά ανάμεσα στις εξαγωγές και  στις εισαγωγές προϊόντων και υπηρεσιών. Το έλλειμμα ήταν από 10% ως 14% του ΑΕΠ όλα τα τελευταία χρόνια πριν την κρίση – νομίζω με διαφορά το υψηλότερο στην ευρωζώνη.

Σήμερα όλοι ασχολούνται με τo δημοσιονομικό έλλειμμα. Να κοπούν οι μισθοί του δημοσίου; Να αυξηθούν οι φόροι;  Να μπούνε φυλακή οι φοροφυγάδες, οι μιζαδόροι, οι διεφθαρμένοι; Αύριο όμως θα πρέπει να ασχοληθούμε με το άλλο έλλειμμα.

Οι επιλογές

Από τη στιγμή που για διάφορους λόγους παύουν να έρχονται ξένα κεφάλαια στη χώρα (είτε ως δάνεια είτε ως επενδύσεις), το να μειώσουμε το έλλειμμα στο εξωτερικό ισοζύγιο δεν είναι θέμα επιλογής – είναι κάτι που θα συμβεί αναγκαστικά. Η επιλογή έγκειται μόνο στον τρόπο που θα επέλθει η μείωση του ελλείμματος.

Οι τρόποι είναι οι εξής τέσσερεις:  η μαζική φτώχεια, η έξοδος από το ευρώ και υποτίμηση του νέου εθνικού νομίσματος, η μεγάλη αύξηση της παραγωγικότητας, και τέλος η λεγόμενη «εσωτερική υποτίμηση». Ο μικρός αυτός κατάλογος είναι κοινός τόπος μεταξύ των οικονομολόγων, είτε είναι φιλελεύθεροι είτε είναι σοσιαλιστές.  Αυτές είναι οι επιλογές, και δεν υπάρχουν άλλες.

Η μαζική φώχεια θα προκύψει αν δεν αυξήσουμε σημαντικά τις εξαγωγές ή/και δεν  υποκαταστήσουμε μερικές εισαγωγές με εγχώρια παραγωγή. Τότε οι επιχειρήσεις,  τα νοικοκυριά, το δημόσιο δεν θα έχουν χρήματα για να αγοράσουν εισαγόμενα προϊοντα που μέχρι χτες τα είχαμε δεδομένα: φάρμακα, πετρέλαιο, αυτοκίνητα, ρούχα. Το βιοτικό επίπεδο θα υποχωρήσει και θα έχουμε ανεργία ή/και φτώχεια σε κλίμακα που τώρα μας φαίνεται ασύλληπτη. Οι επιπτώσεις για τους εργαζόμενους και τους μικροεπαγγελματίες θα είναι πολύ χειρότερες από αυτές του πακέτου των μέτρων που μόλις συμφωνήθηκαν με το ΔΝΤ και την ΕΕ.

Αυτός είναι ο κύριος λόγος που πολλοί σοβαροί αναλυτές γράφουν οτι η Ελλάδα πρέπει να βγεί από την ευρωζώνη, και να υποτιμήσει το νέο της νόμισμα.  Η υποτίμηση φέρνει μια στιγμιαία αύξηση της ανταγωνιστικότητας, και μια βελτίωση στο εξωτερικό ισοζύγιο,  χωρίς να χρειάζονται άλλου είδους επίπονες εσωτερικές διεργασίες – ούτε να μειωθούν οι ονομαστικοί μισθοί και οι τιμές εκφρασμένες στο εγχώριο νόμισμα, ούτε να βελτιωθεί η τεχνολογία και η οργάνωση των επιχειρήσεων, ούτε να μειωθεί η γραφειοκρατία και η διαφθορά. Το τίμημα της υποτίμησης είναι ότι τα εισαγόμενα προϊόντα γίνονται  πολύ ακριβότερα, ο πληθωρισμός ψηλότερος, η πραγματική αξία των καταθέσεων εξανεμίζεται, αλλά και οι πιέσεις για διαρθρωτικές αλλαγές  αμβλύνονται. Το κακό αναβάλλεται, δεν αποτρέπεται.

Αν θέλουμε να παραμείνουμε στην Ευρωζώνη, και αν θέλουμε να αποφύγουμε τη μαζική φτώχεια, μένουν μόνο δύο λύσεις: ή να αυξηθεί κατά πολύ η παραγωγικότητα της Ελληνικής οικονομίας ή/και να προχωρήσουμε στην λεγόμενη εσωτερική υποτίμηση. Το τι  σημαίνει αύξηση παραγωγικότητας στην Ελλάδα  δεν είναι το θέμα μας εδώ. Ας σημειωθεί  όμως οτι οι οποιεσδήποτε μεταρρυθμίσεις (ή επαναστάσεις) σε αυτή την κατεύθυνση θα απαιτήσουν  πολλά χρόνια για να αποδόσουν.

Συνεπώς στον μεσοπρόθεσμο ορίζοντα μας μένει η εσωτερική υποτίμηση. Ο όρος δηλώνει  μια διαδικασία που ρίχνει τις ονομαστικές τιμές των υπηρεσιών και των προϊόντων που παράγονται στην Ελλάδα, και κατά συνέπεια τα κάνει πιο ελκυστικά και για τον ξένο και για τον Ελληνα αγοραστή σε σύγκριση με τα ξένα. Σημαίνει οτι η χώρα για ένα διάστημα θα έχει αρνητικό πληθωρισμό – αν όχι σε όλα τα προϊόντα και υπηρεσίες, τουλάχιστο σε αυτά που είναι διεθνώς εμπορεύσιμα.

Είναι εφικτή στην Ελλάδα;

Δεν έχουν υπάρξει στην ιστορία πολλά παραδείγματα εσωτερικής υποτίμησης, γιατί οι χώρες που έχουν πρόβλημα στο εξωτερικό ισοζύγιο συνήθως κάνουν κανονική υποτίμηση. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε αρχικά στη Σουηδία κατά τις συζητήσεις για την ένταξη ή μη στο Ευρώ, και από τότε  έχει συζητηθεί  για τη Γερμανία (ως μόνιμη στρατηγική), για τη Λετονία (ως απάντηση στην κρίση) και για την Ελλάδα από αρθρογράφους όπως ο Cavallο, ο Krugman, ο Stiglitz, και άλλοι.  Συνήθως στις αναλύσεις η εσωτερική υποτίμηση ξεκινά με μια γενική μείωση των ονομαστικών μισθών.

Ο Krugman και ο Stiglitz πιστεύουν οτι στην Ελλάδα δεν έχουμε πιθανότητα να πραγματοποιήσουμε εσωτερική υποτίμηση.  Γράφει ο Krugman οτι, αν  η Ελλάδα ήταν σαν την Αυστρία, οι κοινωνικοί εταίροι θα μπορούσαν να συνεννοηθούν για μείωση του εργατικού κόστους για να προστατευθεί η απασχόληση και να αυξηθούν οι εξαγωγές (όπως έγινε στην Γερμανία). Αλλά χωρίς μια τέτοια νοοτροπία συναίνεσης, αυτό δεν είναι εφικτό. Αρα, προβλέπει έξοδο από το ευρώ. Φαινομενικά εχει δίκιο. Πράγματι, εδώ είναι απίθανο να συναινέσουν τα συνδικάτα σε μείωση ονομαστικών μισθών.

Ο Cavallo προτείνει να μειωθεί το κόστος εργασίας όχι με μείωση μισθών, αλλά με μείωση των εισφορών στο ΙΚΑ, και οι πόροι να αντικατασταθούν από αύξηση του ΦΠΑ. Η ιδέα θα ήταν καλή αν το δημοσιονομικό έλλειμμα άφηνε περιθώρια για τέτοιους χειρισμούς. Αλλά εδώ αυξάνουμε αναγκαστικά τον ΦΠΑ, για να καλύψουμε έλλειμμα –δεν μας περισσεύει για να αντικαταστήσουμε εισφορές.

Αυτό που δεν λαμβάνουν υπόψη οι περισσότεροι ξένοι αναλυτές είναι η δομή του κόστους στην Ελληνική οικονομία, που είναι αρκετά ιδιόμορφη. ΟΙ συλλογικές συμβάσεις και οι επίσημοι μισθοί αφορούν σε μικρό μέρος της πραγματικής απασχόλησης  στον ιδιωτικό τομέα. Η αυτοαπασχόληση, η άτυπη απασχόληση και οι πρόσοδοι είναι ο κανόνας. Αυτού του είδους  τα εισοδήματα είναι πολύ πιο ελαστικά από τους μισθούς, και μπορούν να μειωθούν σε ονομαστικούς όρους αρκετά γρήγορα. Συνεπώς, έχουμε πιθανότητα να εκπλήξουμε την παγκόσμια κοινότητα, να πετύχουμε την εσωτερική υποτίμηση και να παραμείνουμε στο ευρώ.

Ας δούμε μερικούς κλάδους που θα κρίνουν σε πρώτο επίπεδο την εξέλιξη του εξωτερικού ισοζυγίου.

Η ναυτιλία σε καλές χρονιές έφτασε να εισφέρει το 8% του ΑΕΠ. Το ναυτιλιακό εισόδημα παράγεται έξω από τη χώρα, και δεν εχει σχέση με τα ελληνικά στοιχεία κόστους. Για να εισρεύσει περισσότερο εισόδημα πρέπει, πρώτο, να ανακάμψει το παγκόσμιο εμπόριο , και δεύτερο, να έχουν εμπιστοσύνη οι εφοπλιστές και οι ναυτικοί οτι το συνάλλαγμα που θα φέρουν στη χώρα δεν θα χαθεί σε χρεωκοπίες τραπεζών, σε έκτακτες φορολογίες ή σε υποτίμηση νομίσματος. Αρα για το ναυτιλιακό  η παραμονή στο ευρώ μάλλον βοηθά περισσότερο από την έξοδο.

Ο τουρισμός πρέπει να γίνει πιο φθηνός για τους ξένους. Μερικές από τις τιμές στον τουρισμό είναι μάλλον  απλό να μειωθούν, όπως πχ οι τιμές διανυκτέρευσης σε ξενοδοχεία και δωμάτια: το κόστος εδώ είναι σε μεγάλο βαθμό πρόσοδος και δαπάνες συντήρησης.  Δεν επηρεάζεται από  την επίσημη αγορά εργασίας. Οι αμοιβές του έμμισθου προσωπικού είναι σχετικά μικρό στοιχείο του συνόλου.

Οι ταβερνες και τα μπαρ έχουν την άτυπη έργασία, την πρόσοδο, και το κόστος υλικών. Από αυτά μόνο το τελευταίο εξαρτάται εν μέρει από την οργανωμένη βιομηχανία τροφίμων, που θα δούμε πιο κάτω.

Αλλες υπηρεσίες τουρισμού ενέχουν περισσότερη επίσημη μισθωτή εργασία, με συμβάσεις, εισφορές κτλ. – όπως η ακτοπλοϊα και τα αεροδρόμια. Αν εδώ δεν πέσει το κόστος, θα πληγεί όλος ο τουρισμός. Τα δωμάτια και οι ταβέρνες, αν μπορούν, θα απορροφήσουν μεγαλύτερη μείωση.

Ο κλάδος τροφίμων έχει επίσης μεγάλη σημασία. Αν γίνουν πιο φτηνά τα εγχώρια τρόφιμα σε πρώτη φάση θα έχουμε υποκατάσταση εισαγωγών και σε δεύτερη αύξηση εξαγωγών. Πόσο πιθανό είναι να φθηνήνουν;  Οι μεν οργανωμένες βιομηχανίες δεσμεύονται από συλλογικές συμβάσεις στα εργοστάσια και τα γραφεία τους, ακόμα και αν δεν τις τηρούν πλήρως. Το ίδιο και οι μεγάλες αλυσίδες σουπερμάρκετ. Αλλά ένα πολύ μεγάλο μέρος του κόστους των τροφίμων είναι η πρωτογενής παραγωγή και η διακίνηση. Εδώ κυριαρχεί πάλι η αυτοαπασχόληση και η άτυπη απασχόληση.

Η μικρής κλίμακας οικονομία φαίνεται πως ήδη άρχισε την προσαρμογή. Τώρα, αρχές Μαίου 2010, ακούω για σημαντικές εκπτώσεις σε νοίκια, σε υπεργολαβίες, σε δίδακτρα παιδικών σταθμών, όπως ακούω και για πρόσθετες ώρες εργασίας χωρίς αμοιβή. Υπάρχουν βέβαια και μερικοί που αυξάνουν τις τιμές για να καλύψουν τη μείωση της πελατείας – το άκουσα για ενοικιαζόμενα δωμάτια σε νησί, στη λογική του «χρεώνω ότι μου λείπει». Δε νομίζω να επιμείνουν.

Ενα άλλο στοιχείο που παραγνωρίζουν μερικοί ξένοι αναλυτές είναι το μεγάλο κόστος που δημιουργεί η γραφειοκρατία, και η παρεπόμενη μίζα, στις επιχειρήσεις, μικρές και μεγάλες. Είναι μόνο θέμα πολιτικής βούλησης να κοπεί γρήγορα μεγάλο μέρος από αυτό το βάρος. Ο κίνδυνος να αυξηθεί η ήδη μεγάλη ανομία επειδη θα καταργηθούν κάποιοι δήθεν έλεγχοι και δήθεν άδειες είναι μικρός. Το δε κοινωνικό κόστος από την κατάργηση διαδικασιών περιορίζεται στην απώλεια εσόδων από γρηγορόσημα για μερικούς δημόσιους υπάλληλους. Υπάρχει λοιπόν και αυτός ο τρόπος να ενισχυθεί γρήγορα η ανταγωνιστικότητα.

Δεν έχω συλλέξει αρκετούς αριθμούς για να κρίνω αν οι προσαρμογές που μπορούν  να κάνουν οι μικροεπιχειρήσεις (μαζί με τη ναυτιλία) θα είναι αρκετές για να βελτιώσουν ριζικά το εξωτερικό ισοζύγιο. Αν δεν είναι, και αν πιο οργανωμένος τομέας των μεγάλων επιχειρήσεων δεν αντιδράσει αντίστοιχα ελαστικά, θα αναγκαστούμε να βγούμε από την ευρωζώνη.

Αναδιανομή

Με δυό λόγια: στην Ελλάδα οι κλάδοι που μπορούν να έχουν τη μεγαλύτερη συνεισφορά στο θετικό σκέλος του ισοζυγίου πληρωμών δεν είναι οργανωμένοι σε μεγάλες μονάδες.  Αποτρέψαμε με χίλιους τρόπους τη συγκέντρωση του κεφαλαίου στους ανταγωνιστικούς τομείς (ενώ την ενισχύσαμε στους κρατικοδίαιτους τομείς). Αν αυτό ήταν πρόβλημα στη φάση της ανάπτυξης, σήμερα μπορεί να είναι θετικό – επιτρέπει πιο ελαστικές τιμές. Και ίσως μας κρατήσει μέσα στη  ζώνη του ευρώ.

Σε κάθε περίπτωση, αν οι ονομαστικές αμοιβές της εργασίας στο δημόσιο τομέα και στον οργανωμένο ιδιωτικό (πχ τράπεζες) δεν προσαρμοστούν προς τα κάτω, τότε το βάρος θα το σηκώσουν οι μικροεπαγγελματίες και οι δικοί τους εργαζόμενοι – όχι το μεγάλο κεφάλαιο, που τα κέρδη του στην Ελλάδα είναι λίγα στους διεθνώς εμπορεύσιμους κλάδους. Η μεγάλη επερχόμενη αναδιανομή δεν θα είναι μεταξύ κεφαλαιοκρατικής εργοδοσίας και οργανωμένης μισθωτής εργασίας. Θα είναι μεταξύ των μεγάλων επιχειρήσεων και οργανισμών (σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα) από τη μιά, και των μικρών, ευέλικτων και συχνά παράνομων από την άλλη. Σε μεγάλο βαθμό δηλαδή, μεταξύ των εργαζόμενων και εργοδοτών σε κλάδους με επίσημες  συμβάσεις, και των εργαζόμενων έξω από αυτούς.

Οι φοροφυγάδες, οι μετανάστες,  οι μπογιατζήδες και η οικονομία του φραπέ θα κάνουν όλες τις θυσίες και θα βάλουν όλη τη δουλειά για να διασώσουν την ευρωπαϊκή πορεία της Ελλάδας. Και οι τράπεζες, οι ΔΕΚΟ, η τηλεφωνία — μέτοχοι, μάνατζερς και εργαζόμενοι — προσπαθώντας να διατηρήσουν το εισόδημά τους θα την υπονομεύσουν. Η ειρωνία της ιστορίας.

Advertisements

One thought on “Εσωτερική Υποτίμηση

  1. Ενα χρονο μετα απο τη δημοσιευση αυτου του αρθρου,υπαρχουν στοιχεια,που να δειχνουν οτι τα πραγματα προχωρουν καπως ετσι?

    Reply

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s