Προνόμια και ανταγωνισμός

(Ομιλία σε ημερίδα του ΟΠΕΚ για την Ελληνική Επιχειρηματικότητα, Δελφοί, Νοέμβριος 2003)

Θα σταθώ σε μια διάκριση: υπάρχει ο καπιταλισμός του ανταγωνισμού και υπάρχει ο καπιταλισμός των προνομίων. Για να το πούμε αλλιώς: ο καπιταλισμός της αγοράς, με τους πολλούς απρόσωπους πελάτες, και ο καπιταλισμός της ειδικής σχέσης, όπου έχεις  πλεονέκτημα απέναντι στους υπόλοιπους, επειδή εξασφάλισες κάποιο προνόμιο ή κάποια ειδική ρύθμιση. Και αντίστοιχα βέβαια, υπάρχει η βεμπεριανή γραφειοκρατία, που εφαρμόζει τους γενικούς κανόνες, και η γραφειοκρατία που ρυθμίζει τις ειδικές σχέσεις.

Στην Ελλάδα, για ιστορικούς λόγους, όπου εμπλέκεται το κράτος κυριαρχεί ο καπιταλισμός των ειδικών σχέσεων, των προνομίων. Το ξέρουμε όλοι. Και όταν λέω, όπου εμπλέκεται το κράτος, εννοώ πρώτον εκεί που το κράτος ή ο δημόσιος τομέας είναι πελάτης, δηλαδή αναθέτει συμβόλαια· δεύτερον, εκεί που το κράτος είναι κύριος μέτοχος, δηλαδή στις ΔΕΚΟ· και τρίτον, εκεί που το κράτος ρυθμίζει δικαιώματα, για παράδειγμα δίνει άδειες για αιολικά πάρκα (ή ακριβέστερα δεν δίνει άδειες για αιολικά πάρκα). Ή όπου δίνει άδειες πολεοδομίας. Ο εργολάβος οικοδομών ο οποίος θα καταφέρει, σε αντίθεση με το συνάδελφό του, να ερμηνευτεί διαφορετικά ο πολεοδομικός κανονισμός της περιοχής, θα βγάλει πολύ περισσότερα χρήματα. Ετσι κυρίως δημιουργούνται τα ψηλά περιθώρια κέρδους στην Ελλάδα.

Δυστυχώς το κράτος είναι πολύ μεγάλος παίκτης σε όλους αυτούς τους χώρους, πολύ μεγάλος παίκτης αν μετρήσουμε το επίπεδο της οικονομικής δραστηριότητας και ακόμη μεγαλύτερος παίκτης, αν μετρήσουμε τα κέρδη που βγαίνουν από τις σχέσεις με το κράτος.

Αλλά η Ελλάδα δεν είναι μόνο ειδικές σχέσεις. Υπάρχει και μια παράδοση εξωστρέφειας, που διαμορφώθηκε στον ελληνισμό της διασποράς πριν δημιουργηθεί τον ελλαδικό κράτος, και που μεταφέρθηκε στο εσωτερικό. Από αυτή την πλευρά του ελληνισμού αποκτήσαμε ορισμένους ανταγωνιστικούς κλάδους που δρούν στον καπιταλισμό της αγοράς, του ανταγωνισμού, και όχι στον καπιταλισμό των προνομίων.

Ο εξωστρεφής ελληνισμός έχει ισχυρό υπόβαθρο. Χθες το βράδυ που τρώγαμε στο τραπέζι δέκα άτομα, μέτρησα 4 PhD και 4 Masters από καλά βρετανικά πανεπιστήμια. Υποθέτω οτι αν ζητήσω εδώ να σηκώσετε το χέρι όσοι έχετε πτυχία από δυτικές χώρες, όλοι σχεδόν θα σηκώσουν το χέρι. Καμιά άλλη χώρα δεν έχει αυτή την παράδοση. Αυτός ο εξωστρεφής ελληνισμός σε μερικούς κλάδους καταφέρνει να ξεπερνά τον καπιταλισμό των ειδικών σχέσεων. Κύριος κλάδος είναι η ναυτιλία, και εν μέρει ο τουρισμός. Ο τουρισμός είναι ένας συνδυασμός προνομίου και ανταγωνισμού, γιατί πρέπει να πάρεις την άδεια να κάνεις το ξενοδοχείο σου σε προνομιακό σημειό, αλλά μετά πρέπει αν ανταγωνιστείς και να προσφέρεις στο Γερμανό και στο Γάλλο επισκέπτη ποιοτικές υπηρεσίες.

Αλλά υπάρχει μια στρέβλωση στο πολιτικό σύστημα: η εξωστρεφής Ελλάδα απέχει από το δημόσιο διάλογο, ή έχει μπει στο περιθώριο. Η ναυτιλία, για παράδειγμα, που έχει αυτή την πολύ μεγάλη σημασία για την ανάπτυξη, είναι μακριά από το κέντρο του πολιτικού γίγνεσθαι και έξω από το δημόσιο διάλογο. Δεν γνωρίζουμε οι στεριανοί πολλά πράγματα για τις ζυμώσεις στη ναυτιλία, ούτε η ναυτιλία επηρεάζει σημαντικά τις πολιτικές του ελληνικού κράτους. Βρίσκεται σε ένα απομονωμένο θύλακα. Αν σήμερα είναι εδώ ένας εφοπλιστής και θα μιλήσει, δεν έχει έρθει ως γνωστό δημόσιο πρόσωπο, αλλά επειδή γνωρίζει προσωπικά τον διοργανωτή. Αλλιώς δεν θα ήταν εδώ.

Για μένα η διάκριση ανάμεσα στον επιχειρηματία της αγοράς και στον επιχειρηματία του προνομίου έχει θεμελιώδη σημασία. Η κυριαρχία του προνομίου αποτελεί εμπόδιο στην ανάπτυξή μας.

Να ξεκαθαρίσω οτι ο επιχειρηματίας του προνομίου μπορεί να είναι πρωτοβουλιακός. Το ελληνικό δαιμόνιο μεγαλουργεί σε αυτές τις επιχειρήσεις. Να σας φέρω ένα μικρό παράδειγμα που άκουσα προχθές και με ενθουσίασε. Όλοι ξέρουμε ότι ο νόμος απαγορεύει τις μάντρες στον αιγιαλό (και το ξέρουμε δυστυχώς όλοι πρόσφατα για λόγους τραγικούς και θλιβερούς). Ο νόμος το λέει πεντακάθαρα, αν το κτήμα σου φτάνει μέχρι κάτω στη θάλασσα, στον αιγιαλό, δεν μπορείς με κανένα τρόπο να  το περιφράξεις για να μην μπαίνουν άλλοι.  Το κουβέντιαζα αυτό με φίλο που έχει σπίτι σε ένα παραλιακό δήμο. Μου λέει «πράγματι ο νόμος είναι σαφέστατος. Εγώ όμως ρώτησα κάποιον τοπικό εργολάβο, τι μπορώ να κάνω γι’ αυτό. Κι αυτός, το σκέφτηκε λίγο και μίλησε και με τους φίλους του στην πολεοδομία και του είπαν «Δεν μπορεί να περιφράξει για να μην μπάινουν στο κτήμα του. Αλλά αν έχει κάποιες κοτούλες ή κάποια κουνελάκια ή καμιά κατσικούλα που μπορεί να πάνε και να τρώνε τα φυτά του γείτονα, δικαιούται, και όχι μόνο δικαιούται αλλά είναι υποχρεωμένος, να βάλει μια μάντρα κάτω-κάτω για να μην τα αφήνει να βγαίνουν από το κτήμα του». Αυτό περνάει». Θεωρώ αυτό το εύρημα καταπληκτικό. Υπάρχει το επιχειρηματικό δαιμόνιο και στον καπιταλισμό των προνομίων. Αλλά οι επιχειρήσεις που χτίζονται πάνω σε τέτοιες σχέσεις δεν μπορούν να αναπτυχθούν πολύ.

 Δεν ξέρω πόσοι γνωρίζετε το έργο του Ερνάντο ντε Σότο (Hernando de Soto). Αναφέρεται στις περιουσίες που υπάρχουν στον Τρίτο Κόσμο σε μικροπαράγκες και σε χωράφια, που αν τις αποτιμήσει κανείς στο κόστος και στην οικονομική τους αξία, και τις αθροίσει, προκύπτει ένα πολύ μεγάλο μέγεθος. Και όμως δεν δημιουργούν κεφάλαιο. Είναι άτυπες περιουσίες που δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για χρηματοδότηση και δεν μπορούν να μεταβιβαστούν, επειδή δεν υπάρχουν επίσημοι τίτλοι, δεν υπάρχουν επίσημοι κανόνες για την αξιοποίηση των περιουσιών. Δεν μπορούν να μαζευτούν δέκα μαζί να πουλήσουν την παράγκα τους σε ένα εργολάβο για να χτιστεί μια πολυκατοικία.

 Στην Ελλάδα έχουμε ξεπεράσει το πρόβλημα του ντε Σότο σε σχέση με τα ακίνητα, ή πάντως το έχουμε σε περιορισμένη κλίμακα. Εχουμε όμως ένα παρεμφερές πρόβλημα σε σχέση με τις επιχειρήσεις. Αναπτύσσουμε κατά κύριο λόγο επιχειρήσεις που τα κέρδη τους στηρίζονται σε ειδικές, άρα άτυπες, σχέσεις. Αυτές μπορούν να φτάσουν μέχρι ένα επίπεδο και δεν μπορούν να αναπτυχθούν περισσότερο. Για παράδειγμα, δεν μπορούν να μεταπωληθούν. Δεν θα έρθει κάποιος τρίτος να αγοράσει την εταιρία και να πληρώσει υπεραξία στον ιδρυτή. Γιατί οι ειδικές σχέσεις είναι προσωποπαγείς, δεν μεταβιβάζονται. Αλλά η αλλαγή ιδιοκτησίας είναι ένας σημαντικός μηχανισμός που αναζωογονεί τις επιχειρήσεις στο σύγχρονο καπιταλισμό. Αναζωογονεί και τους πιο ζωντανούς και ευρηματικούς επιχειρηματίες, τους κατεξοχήν entrepreneurs: αν μπορούν να πουλήσουν μια πετυχημένη μονάδα και να δημιουργήσουν την επόμενη αξιοποιούν περισσότερο το ταλέντο τους. Σε ένα περιβάλλον όπου κυριαρχούν οι ειδικές σχέσεις και οι άτυπες ρυθμίσεις δεν μπορεί να ανθίσει αυτός ο μηχανσιμός.

Εργάζομαι στον κλάδο των επιχειρηματικών συμμετοχών (private equity ή venture capital). Η ουσία της δουλειάς μας είναι η αγοραπωλησία επιχειρήσεων ή συμμετοχών σε επιχειρήσεις. Οι μόνοι κλάδοι στους οποίους επενδύουμε είναι αυτοί όπου η αγορά είναι απρόσωπη, οι πελάτες είναι πολλαπλοί και οι σχέσεις είναι αυτές που περιέγραψε ο Θόδωρος Φέσσας με τους πελάτες της Quest: σχέσεις ποιότητας, σχέσεις τιμής, σχέσεις ανταγωνισμού. Μόνο τέτοιες εταιρίες μας ενδιαφέρουν. Για παράδειγμα, επενδύουμε πολύ στον κλάδο των τροφίμων. Στα τρόφιμα μπορεί να μην γίνονται οι μεγάλες καινοτομίες, αλλά καμία ειδική σχέση δεν παρεμβαίνει, καμία ειδική κρατική ρύθμιση, για να θα αποφασίσει ο καταναλωτής να αγοράσει τη μία ή την άλλη μάρκα. Αυτό είναι προϋπόθεση για να μπορούμε να πραγματοποιήσουμε κεφαλαιακά κέρδη. Είμαι βέβαιος οτι ο κυριότερος λόγος που δεν γίνονται άμεσες ξένες επενδύσεις στην Ελλάδα είναι αυτός: οτι σε πολλούς κλάδους οι κανόνες είναι ρευστοί και φωτογραφικοί· και οτι οι πιο κερδοφόρες επιχειρήσεις στηρίζονται σε στοιχεία που δεν αντέχουν σε αλλαγή ιδιοκτησίας.

 Το εκσυγχρονιστικό ΠΑΣΟΚ τα τελευταία οκτώ χρόνια δεν είδε πόσο σημαντική είναι η διάκριση ανάμεσα στον καπιταλισμό των προνομίων και στον καπιταλισμό του ανταγωνισμού. Παρόλα τα μεγάλα βήματα εκσυγχρονισμού, όχι μόνο δεν μείωσε τον ρόλο των προνομίων στην ιδιωτική οικονομική δραστηριότητα, αλλά τον αύξησε. Στην κορυφή τις ειδικές σχέσεις τις έκανε πιο μεθοδικές, και έχτισε ένα συγκροτημένο κορπορατισμό, ο οποίος έχει σαφείς περιορισμούς και δεν μπορεί να αναπτυχθεί περαιτέρω. Το πρόβλημα δεν είναι η διαφθορά, ή μάλλον δεν είναι κυρίως η διαφθορά. Ο ειδικός ρόλος του ΟΤΕ, της Εθνικής Τράπεζας, των μεγάλων εργολάβων τονώθηκε με βάση την παλιά αντίληψη των «εθνικών πρωταθλητών». Αλλά οι μεγάλες επιχειρήσεις που προέρχονται από το δημόσιο τομέα ή που ζουν από αυτόν ποτέ δεν θα καταφέρουν να είναι ανταγωνιστικές διεθνώς. Γιατί έχουν μάθει να δουλεύουν με άλλο τρόπο. Για παράδειγμα: ο εργολάβος που έχει ιδιώτη πελάτη, θα βγάλει κέρδη μόνο αν παραδώσει το έργο στην ώρα του, στο κόστος του και στις συμφωνημένες προδιαγραφές. Ενώ ένας εργολάβος που δουλεύει με το δημόσιο, θα βγάλει κέρδη μόνο αν κάνει ακριβώς το αντίθετο. Δεν συμβιώνουν αυτές οι δύο νοοτροπίες στην ίδια επιχείρηση.

 Στα δε χαμηλότερα επίπεδα πιστεύω οτι η άτυπη συναλλαγή και οι ειδικές ρυθμίσεις φουντώσανε, δεν περιορίστηκαν. Δεν υπάρχουν στατιστικές, αλλά όσοι ασχολούνται με αυτά λένε οτι το ποσοστό της μίζας έχει ανέβει: για τις επιχορηγήσεις επενδύσεων πριν 15 χρόνια η μίζα ήταν 2 – 3%, και σήμερα έχει φτάσει στο 8 – 10%. Είναι μια ένδειξη που λέει πολλά.

 Διατυπώνεται μια ένσταση σε αυτά που λέω: οτι παντού, και στις πιο αναπυτγμένες χώρες, υπάρχουν εταιρίες που ζουν από τις ειδικές σχέσεις. Είναι αλήθεια αυτό. Το ζήτημα είναι αν αυτές οι επιχειρήσεις έχουν κυριάρχο ρόλο στο σύνολο της οικονομίας, αν είναι «οι ατμομηχανές της ανάπτυξης» για να χρησιμοποιήσω μια παλιομοδότικη έκφραση. Ακόμα και στην Αμερική, ιδιαίτερα με την κυβέρνηση Bush, ενισχύονται απο το κράτος συγκεκριμένες εταιρίες, πολλές φορές με σκανδαλώδη τρόπο. Αλλά εκεί για κάθε Bechtel ή McDonnel Douglas υπάρχει μια πολύ μεγαλύτερη General Motors ή Procter and Gamble και χιλίαδες μικρές καινοτομικές μονάδες που δεν στηρίζονται στο δημόσιο. Στις μικρές οικονομίες το πρόβλημα είναι μεγαλύτερο, γιατί ο κάθε «εθνικός πρωταθλητής» θα έχει αναπόφευκτα μεγαλύτερο ποσοστιαίο βάρος. Οι μικρές χώρες που αναπτύχθηκαν καλά διαχειρίστηκαν το πρόβλημα με τη διεθνοποίηση. Αν υπάρχουν εθνκοί πρωταθλητές αυτοί δε ζουν στο διηνεκές από το κράτος, αλλά εξελίσσονται σε πολυεθνικές – αλλιώς κλείνουν ή πουλιούνται. Και οι μεγάλες πρώην ΔΕΚΟ είναι ανοιχτές σε ξένους στρατηγικούς επενδυτές.

 Μια άλλη ένσταση είναι οτι η συνολική ενίσχυση των επιχειρήσεων από το κράτος είναι μικρότερη στην Ελλάδα απότι σε πολλές Ευρωπαϊκές χώρες. Σωστά, αλλά δεν συνιστά ειδικό προνόμιο η κάθε μορφή ενίσχυσης: οι δημόσιες επενδύσεις σε υποδομή, σε βασική έρευνα, σε επαγγελματική κατάρτιση δεν προάγουν τη νοοτροπία των ειδικών σχέσεων αν όλες οι επιχειρήσεις έχουν ισότιμη πρόσβαση στο δημόσιο αγαθό. Σε μας η πρόσβαση σε δημόσιους πόρους ρυθμίζεται κατά περίπτωση. Θεωρητικά οι επιχειρήσεις μπορεί να έχουν ανταγωνιστική νοοτροπία και σε οικονομίες με μεγάλο δημόσιο τομέα. Υπάρχουν τέτοια παραδέιγματα στη Σκανδιναβία. Αυτές όμως είναι εξαιρέσεις που έχουν τις ρίζες τους σε ένα ιδιαίτερο εργασιακό πολιτισμό ο οποίος δεν μοιάζει καθόλου με τον δικό μας – ούτε της εσωστρεφούς ούτε της εξωστρεφούς Ελλάδας.

Το πιο σπάνιο και αποδοτικό εργαλείο για την ανάπτυξη είναι επιχειρήσεις που ξέρουν να ανταγωνίζονται. Και το μεγάλο εμπόδιο στη ανάπτυξη αυτών είναι ένα περιβάλλον που επιτρέπει σε επιχειρήσεις να κερδίζουν χωρίς να ανταγωνίζονται. Οσο η οικονομική μας ιδεολογία θεωρεί τα προνόμια φυσικά και αναπόφευκτα, τόσο θα απορούμε που δεν έχουμε ελληνικές μάρκες και ελληνικές εταιρίες με παγκόσμια εμβέλεια.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s